दसैँ पर्व : धार्मिक आस्था र सामाजिक शिक्षाको संगम

दसैँ नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनमा गहिरोसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । विशेषतः हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा, आस्था र उल्लासका साथ मनाउने यो पर्व नेपाली समाजमा लामो समयदेखि पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव, धार्मिक विश्वास तथा सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीकका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ । दसैँ केवल पूजा, टीका, जमरा र खानपानमा मात्र सीमित पर्व होइन, यसभित्र मानव जीवनलाई नैतिक, सामाजिक र मानवीय मूल्यतर्फ उन्मुख गराउने अनेकौँ शिक्षा र सन्देश अन्तर्निहित छन् । त्यसैले दसैँलाई धार्मिक आस्था र सामाजिक शिक्षाको सुन्दर सङ्मका रूपमा लिन सकिन्छ ।

दसैँको धार्मिक पक्षलाई हेर्दा यस पर्वमा शक्ति, सत्य, धर्म, सदाचार र विजयको भाव प्रमुख रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले असुर शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा दसैँ मनाइन्छ । यसले अन्याय, अत्याचार, अहङ्कार र असत्यमाथि सत्य, न्याय, साहस र सदाचारको विजय हुने विश्वासलाई बलियो बनाउँछ । धार्मिक आख्यान र परम्पराले मानिसलाई खराब प्रवृत्तिको त्याग गरी सकारात्मक, संयमित र नैतिक जीवनतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्छन् । यस अर्थमा दसैँ धार्मिक अनुष्ठानको निरन्तरता मात्र नभई जीवनका असल मूल्यप्रति पुनः प्रतिबद्ध हुने अवसरसमेत हो ।

दसैँका विभिन्न दिन र संस्कारमा धार्मिक विश्वासका विविध रूपहरू देखिन्छन् । घटस्थापनादेखि नवरात्रसम्म गरिने देवीको आराधना, जमरा राख्ने परम्परा, नवदुर्गाको पूजा तथा विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने संस्कारले धार्मिक आस्थालाई सामाजिक व्यवहारसँग जोडेको छ । विशेषतः टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने परम्पराले आफूभन्दा ज्येष्ठ व्यक्तिप्रति सम्मान, स्नेह र श्रद्धा व्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । यसले परिवारमा पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउनुका साथै सामाजिक अनुशासन र पारस्परिक सम्मानको भावना विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ ।

दसैँको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक एकता हो । रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कारणले वर्षभरि भौगोलिक रूपमा टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू दसैँका अवसरमा सकेसम्म आफ्नो घरपरिवार तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने प्रयास गर्छन् । यसरी पर्वले भौतिक दूरी घटाएर भावनात्मक निकटता बढाउने काम गर्छ । पारिवारिक भेटघाट, सामूहिक भोजन, मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण र आफन्तबीचको शुभकामना आदानप्रदानले पारिवारिक सम्बन्धमा आत्मीयता थप्छ । आधुनिक व्यस्त जीवनशैलीमा कमजोर हुँदै गएको पारिवारिक संवाद र सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्न यस्ता सांस्कृतिक अवसरको विशेष महत्व रहन्छ ।

दसैँले सामाजिक शिक्षाको क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ । समाज व्यक्तिहरूको समूह मात्र नभई पारस्परिक सम्बन्ध, सहयोग, सहअस्तित्व र उत्तरदायित्वमा आधारित संरचना हो । दसैँमा आफन्त, छिमेकी, मित्र तथा समुदायबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्छ । दुःख–सुखमा साथ दिने, आवश्यकतामा सहयोग गर्ने र अरूप्रति सद्भाव राख्ने संस्कारलाई पर्वले प्रोत्साहित गर्छ । यसबाट नयाँ पुस्ताले सामाजिक जीवनमा सहकार्य, सम्मान, सहयोग र सहिष्णुताको महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ ।

दसैँमा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्ने परम्परा विशेष शिक्षाप्रद छ । टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने क्रममा बालबालिका र युवाले अभिभावक तथा ज्येष्ठ सदस्यप्रति सम्मान व्यक्त गर्छन् । यसले ज्ञान, अनुभव र जीवनदृष्टिको पुस्तान्तरणमा सहयोग पुर्याउँछ । ज्येष्ठ व्यक्तिलाई परिवारको ज्ञान र अनुभवको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्नु सामाजिक सभ्यताको परिचायक हो । यस अर्थमा दसैँले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई केवल भावनात्मक रूपमा मात्र नभई शैक्षिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि बलियो बनाउँछ ।

दसैँले क्षमा, मेलमिलाप र सम्बन्ध सुधारको शिक्षा पनि दिन्छ । वर्षभरि कुनै कारणले मनमुटाव भएका आफन्त वा परिचितबीच पर्वका अवसरमा भेटघाट र शुभकामना आदानप्रदान हुँदा सम्बन्ध सुधार्ने वातावरण बन्न सक्छ । रिस, द्वेष, अहङ्कार र वैमनस्यलाई त्यागेर नयाँ सकारात्मक सम्बन्धको सुरुआत गर्नु दसैँको मानवीय पक्षसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सन्देश हो । त्यसैले दसैँलाई विगतका असमझदारी बिर्सेर पारस्परिक विश्वास र सद्भाव पुनःस्थापित गर्ने अवसरका रूपमा पनि ग्रहण गर्न सकिन्छ ।

दसैँको सांस्कृतिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । नेपाली समाज विविध जातजाति, भाषा, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीले समृद्ध छ । दसैँले विभिन्न समुदायका आ–आफ्नै सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिने अवसर प्रदान गर्छ । स्थानीय परम्परा, पारिवारिक संस्कार, मौलिक खानपान, पोसाक, भेटघाट र शुभकामना आदानप्रदानले नेपाली सांस्कृतिक जीवनलाई जीवन्त बनाउँछन् । यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउँदै सांस्कृतिक पहिचानप्रति गौरव गर्ने भावना विकास गर्न मद्दत गर्छ । यद्यपि बदलिँदो सामाजिक परिवेशसँगै दसैँ मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ । प्रविधिको विस्तार, बढ्दो उपभोक्तावाद, वैदेशिक रोजगारी, सहरीकरण तथा व्यस्त जीवनशैलीले पर्वको स्वरूपमा नयाँ आयाम थपेका छन् । सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने, डिजिटल माध्यमबाट आफन्तसँग सम्पर्क गर्ने तथा बजारमुखी उपभोग्य सामानको प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो देखिन्छ । आधुनिक साधन र प्रविधिको सदुपयोग स्वाभाविक भए पनि पर्वको मूल धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक उद्देश्य ओझेलमा पर्नु उचित हुँदैन । बाह्य प्रदर्शनभन्दा आत्मीयता, सद्भाव, संयम र मानवीय मूल्यलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ ।

दसैँका नाममा हुने अनावश्यक खर्च र प्रतिस्पर्धात्मक उपभोग पनि विचारणीय विषय हो । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारमा सामाजिक दबाबका कारण अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्ति देखिन सक्छ । यसले पर्वको आनन्दभन्दा आर्थिक बोझ सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसैले दसैँलाई आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा नभई पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सद्भाव अभिवृद्धि गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । आफ्नो क्षमताअनुसार सरल, सभ्य र मर्यादित ढङ्गले पर्व मनाउनु नै यसको वास्तविक सौन्दर्य हो । त्यसैगरी पर्व मनाउने क्रममा वातावरणीय तथा सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । अनावश्यक फोहोर उत्पादन, खाद्यान्नको अपव्यय तथा अत्यधिक उपभोगले वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । पर्वको खुसीसँगै प्रकृति, समुदाय र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ । बालबालिका र युवालाई यस्ता विषयमा सचेत गराउन सके दसैँ धार्मिक संस्कारसँगै व्यवहारिक सामाजिक शिक्षाको माध्यम बन्न सक्छ ।

शैक्षिक दृष्टिले हेर्दा दसैँलाई विद्यालय तथा महाविद्यालयमा पनि मूल्यशिक्षासँग जोड्न सकिन्छ । दसैँको धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षबारे जानकारी दिँदै विद्यार्थीलाई सत्य, न्याय, अनुशासन, ज्येष्ठप्रति सम्मान, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव, सहयोग र जिम्मेवारीजस्ता मूल्यबारे व्यवहारिक शिक्षा दिन सकिन्छ । यसबाट पर्व केवल बिदाको अवसर नभई जीवनोपयोगी ज्ञान र सामाजिक चेतना विकास गर्ने माध्यम बन्न सक्छ ।

अन्ततः दसैँ नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सम्बन्धलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने महत्वपूर्ण पर्व हो । यसले सत्यको पक्षमा उभिन, अन्यायको विरोध गर्न, ज्येष्ठको सम्मान गर्न, परिवारसँग आत्मीय सम्बन्ध कायम गर्न, सामाजिक सद्भाव बढाउन तथा मानवीय मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्न प्रेरित गर्छ । त्यसैले दसैँको वास्तविक सार टीका, जमरा, पूजा र उत्सवमा मात्र सीमित छैन; यसको गहिरो अर्थ सकारात्मक सोच, आत्मीय सम्बन्ध, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय सद्भावको विकासमा निहित छ । धार्मिक आस्थालाई सामाजिक शिक्षासँग जोड्दै सरल, मर्यादित, समावेशी र उत्तरदायी ढङ्गले दसैँ मनाउन सके यस पर्वले नेपाली समाजको नैतिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई अझ समृद्ध बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ ।

सेयर गर्नुहोस्

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित खवर