मिर्लुङकोट : ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक स्थल
शम्भु चापागाई
नेपालको मध्यपहाडी इतिहास केवल ठूला राज्य, राजदरबार र युद्धहरूको इतिहास मात्र होइन । गाउँका डाँडाकाँडा, गढी, कोट, भग्नावशेष, पोखरी र स्थानीय जनश्रुतिभित्र पनि इतिहासका अनेक पाना लुकेका छन् । यिनै ऐतिहासिक स्मृतिको एउटा महत्वपूर्ण स्थल हो– मिर्लुङकोट ।
तनहुँको भानु नगरपालिका–१३ स्थित मिर्लुङकोट प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक परम्परा र ऐतिहासिक अवशेषका कारण परिचित छ। मिर्लुङकोटको चुचुरोमा दरबारका भग्नावशेष र त्यसअगाडि रहेको रानीपोखरीलाई स्थानीय स्रोतहरूले ऐतिहासिक महत्वका संरचनाका रूपमा उल्लेख गरेका छन् । तर मिर्लुङकोटको सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रश्न अझै अनुत्तरित छ– के मिर्लुङकोट वास्तवमै स्वतन्त्र चौबिसेराज्य थियो, वा तनहुँ राज्यको राजनीतिक संरचनाभित्र विकसित भएको स्थानीय ठकुराइ अथवा क्षेत्रीय शक्ति केन्द्र मात्र थियो ?
यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा जनश्रुति, स्थानीय इतिहास, पुरातात्त्विक अवशेष र लिखित अभिलेखलाई अलग–अलग तहमा हेर्नुपर्ने हुन्छ ।
इतिहासको पृष्ठभूमि
नेपालको एकीकरणपूर्व पश्चिम र मध्यपहाडी क्षेत्रमा अनेक साना–ठूला राज्य, ठकुराइ र शक्ति केन्द्र अस्तित्वमा थिए । तनहुँ पनि त्यस्तै सेनवंशी राज्यहरूमध्ये एक थियो । उपलब्ध स्थानीय तथा प्रकाशित सामग्रीअनुसार तनहुँ राज्यको इतिहास पाल्पाली सेनवंशसँग जोडिन्छ र भृङ्गी सेनका समयमा यसको राजनीतिक स्वरूप अझ स्पष्ट भएको देखिन्छ ।
यही ऐतिहासिक परिवेशमा मिर्लुङकोटको कथा जोडिन्छ । स्थानीय ऐतिहासिक परम्परा र प्रकाशित अनुसन्धानअनुसार तनहुँका राजा भृङ्गी सेनको निधनपछि उनका पुत्रहरू हम्बीर सेन र धर्माङ्गद सेनबीच राज्यसत्ताको उत्तराधिकारलाई लिएर विवाद उत्पन्न भयो । त्यसपछि धर्माङ्गद सेन तनहुँबाट विस्थापित भई मिर्लुङ क्षेत्रमा पुगेका र त्यहाँ आफ्नो छुट्टै शासन केन्द्र स्थापना गरेको भनाइ पाइन्छ ।
स्थानीय अनुसन्धानमा यस घटनालाई वि.सं. १६२८ आसपाससँग जोडिएको छ। धर्माङ्गद सेनले मिर्लुङकोटमा स्वतन्त्र ठकुराइ स्थापना गरेको र पछि त्यसको प्रभाव आसपासका कोट तथा थुमहरूसम्म विस्तार भएको दाबी पनि पाइन्छ ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ । यी विवरणहरू मुख्यतः स्थानीय इतिहास, श्रुति–परम्परा र प्रकाशित द्वितीयक सामग्रीमा आधारित छन् । धर्माङ्गद सेनले मिर्लुङकोटमा स्वतन्त्र राज्य स्थापना गरेको कुरा पुष्टि गर्ने समकालीन राजकीय दस्तावेज हालसम्म पर्याप्त रूपमा सार्वजनिक भएको देखिँदैन ।
धर्माङ्गद सेन र मिर्लुङकोटको कथा
मिर्लुङकोटको इतिहासमा धर्माङ्गद सेन सबैभन्दा महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा देखा पर्छन् । स्थानीय कथनअनुसार तनहुँको राजनीतिक उत्तराधिकारको विवादपछि उनले मिर्लुङको सुन्दर पहाडी भू–भागलाई आफ्नो नयाँ राजनीतिक केन्द्रका रूपमा रोजे । मिर्लुङकोटको चुचुरोबाट वरपरका पहाड, हिमश्रृंखा, गाउँ–बेँसी र नदी–खोलाका भूभाग देखिने भएकाले यो स्थान रणनीतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण हुनसक्ने देखिन्छ । स्थानीय स्रोतहरूले यही भौगोलिक विशेषतालाई धर्माङ्गद सेनले मिर्लुङ रोज्नुको कारणसँग जोड्छन् ।
तर इतिहासमा कुनै स्थान सुन्दर वा रणनीतिक हुनु मात्र त्यसलाई स्वतन्त्र राज्य प्रमाणित गर्ने आधार हुँदैन । त्यसका लागि शासक, भूगोल, प्रशासन, कर प्रणाली, सैनिक संरचना र बाह्य राजनीतिक सम्बन्धका प्रमाण आवश्यक हुन्छन् । यही कारण मिर्लुङकोटको इतिहासलाई भावनात्मक गौरवभन्दा प्रमाणको कसौटीमा राखेर हेर्नु आवश्यक छ ।
‘मिर्लुङ’ नामको कथा
मिर्लुङ नामको उत्पत्तिसँग पनि विभिन्न जनश्रुति जोडिएका छन् । केही स्थानीय व्याख्याले धर्माङ्गद सेनलाई हम्बीर सेनले दिएको कथित ‘मर लु’ भन्ने शब्दसँग मिर्लुङको नाम जोड्छन् । अर्को परम्पराले ‘रिमैलुङ’ अर्थात् मायालु थुम वा रमणीय पहाडी भू–भागबाट कालान्तरमा मिर्लुङ शब्द बनेको मान्यता प्रस्तुत गर्छ ।
यी व्युत्पत्तिहरू इतिहासको रोचक सांस्कृतिक पक्ष हुन् । तर भाषिक वा नामसम्बन्धी जनश्रुतिलाई प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा स्वीकार गर्न भने थप भाषाशास्त्रीय र ऐतिहासिक अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ। त्यसैले मिर्लुङ नामको उत्पत्तिको कथा स्थानीय स्मृतिको हिस्साका रूपमा महत्वपूर्ण भए पनि यसैबाट राज्य स्थापनाको ऐतिहासिक तथ्य प्रमाणित भएको मान्न मिल्दैन ।
दरबार, गढी र रानीपोखरी : मौन प्रमाण
मिर्लुङकोटको इतिहासमा सबैभन्दा आकर्षक पक्ष यसको भौतिक अवशेष हो। स्थानीय तथा प्रकाशित सामग्रीमा यहाँ सेनवंशी दरबारका भग्नावशेष, गढी संरचना र रानीपोखरी रहेको उल्लेख पाइन्छ । मिर्लुङकोट पुगेका आगन्तुकले आज पनि दरबारको भग्न संरचना र रानीपोखरीसँग जोडिएको ऐतिहासिक स्मृति अनुभव गर्न सक्छन् । विभिन्न प्रकाशित सामग्रीमा धर्माङ्गद सेनको दरबार र त्यसअगाडिको रानीपोखरीलाई मिर्लुङकोटको ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको छ ।
तर भग्नावशेषले एउटा महत्वपूर्ण कुरा मात्र प्रमाणित गर्न सक्छ–त्यहाँ कुनै समय महत्वपूर्ण मानवीय, राजनीतिक वा प्रशासनिक संरचना थियो। त्यसले स्वतः ‘स्वतन्त्र राज्य’ थियो भन्ने प्रमाणित गर्दैन । त्यसका लागि दरबारको निर्माणकाल, निर्माणकर्ता, प्रयोगको अवधि, संरचनाको स्वरूप र त्यससँग सम्बन्धित लिखित अभिलेखको वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ ।
श्रुति–परम्परामा सेनवंश
मिर्लुङकोटसँग जोडिएको सेनवंशी परम्परामा धर्माङ्गद सेन, रुक्माङ्गद सेन र चन्द्र सेनका नामहरू आउने गरेका छन् । तर व्यवस्थित र प्रमाणिक लिखित वंशावली अझै स्पष्ट रूपमा प्राप्त नभएको कुरा स्थानीय अनुसन्धान सामग्रीले स्वयं स्वीकार गरेको छ ।
यसैले मिर्लुङकोटको इतिहास अनुसन्धान गर्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ–भृङ्गी सेन, हम्बीर सेन, धर्माङ्गद सेन, रुक्माङ्गद सेन र चन्द्र सेनबीचको वंशीय सम्बन्ध कुनै पुरानो मूल वंशावलीमा क्रमबद्ध रूपमा उल्लेख छ कि छैन ?
यदि यस्तो वंशावली भेटियो र त्यसमा धर्माङ्गद सेनलाई मिर्लुङकोटको शासकका रूपमा स्पष्ट उल्लेख गरिएको पाइयो भने हालको दाबी निकै बलियो बन्न सक्छ ।
स्वतन्त्र राज्य प्रमाणित गर्न के चाहिन्छ ?
कुनै भूभाग स्वतन्त्र राज्य वा ठकुराइ थियो भन्ने प्रमाणित गर्न मौखिक परम्परा मात्र पर्याप्त हुँदैन । इतिहासकारले विभिन्न तहका प्रमाण खोज्नुपर्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रमाणहरूमा राजकीय लालमोहर, सनद, रुक्का, ताम्रपत्र, शिलालेख, कर तथा जग्गा अभिलेख र समकालीन वंशावली पर्छन् । त्यसैगरी अर्को समकालीन राज्यको अभिलेखमा मिर्लुङकोट वा धर्माङ्गद सेनलाई छुट्टै राजनीतिक शक्ति वा शासकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ कि छैन भन्ने खोजी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
विशेषतः यस्तो कुनै अभिलेख भेटियो भने ‘धर्माङ्गद सेन, मिर्लुङकोटाधिपति..’ जस्ता स्पष्ट शब्दमा शासक र भूभागको सम्बन्ध देखिन सक्छ । त्यस्तो प्रमाणले अहिलेको बहसलाई नयाँ मोड दिन सक्छ ।
स्थानीय राज्य कि तनहुँको उपशाखा ?
मिर्लुङकोटको इतिहासको मूल विवाद यही हो । एकातर्फ स्थानीय परम्परा र प्रकाशित अनुसन्धानले धर्माङ्गद सेनले तनहुँबाट अलग भएर स्वतन्त्र ठकुराइ स्थापना गरेको दाबी गर्छन् । अर्कोतर्फ त्यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने समकालीन प्राथमिक अभिलेखको अभावले मिर्लुङकोटलाई पूर्ण स्वतन्त्र चौबिसेराज्य भन्नुअघि सावधानी अपनाउन बाध्य बनाउँछ ।
स्थानीय स्रोतमा मिर्लुङकोटको प्रभाव क्यामिनकोट, ज्यामरुककोट, रुपाकोट, चोकचिसापानीकोट र पुर्कोटलगायतका क्षेत्रमा रहेको दाबीसमेत पाइन्छ । तर यी क्षेत्र वास्तवमै मिर्लुङकोटको प्रशासनिक अधीनमा थिए कि थिएनन् भन्ने कुरा पनि प्राथमिक अभिलेखबाट पुष्टि हुन बाँकी छ । यसकारण अहिलेको अवस्थामा मिर्लुङकोटलाई ‘स्वतन्त्र ठकुराइ वा क्षेत्रीय शक्ति केन्द्रका रूपमा रहेको सम्भावित ऐतिहासिक इकाइ’ भन्नु बढी सन्तुलित देखिन्छ ।
मिर्लुङकोटको अवसानको कथा
स्थानीय इतिहासमा पछि तनहुँका राजा दिग्विजय सेनको राज्य विस्तार अभियानसँग मिर्लुङकोटको सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ । यस क्रममा मिर्लुङकोट तनहुँको अधीनमा आएको कथन पनि प्रकाशित सामग्रीमा उल्लेख छ । तर यहाँ पनि घटनाको निश्चित मिति, युद्धको स्वरूप, सम्बन्धित शासक तथा राजनीतिक परिणाम प्रमाणित गर्ने प्राथमिक दस्तावेज आवश्यक हुन्छन् ।
इतिहासमा कुनै राज्य वा ठकुराइको उदय जति महत्वपूर्ण हुन्छ, त्यसको अन्त्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । मिर्लुङकोटको राजनीतिक अवसानसम्बन्धी कथाले तत्कालीन तनहुँ, मिर्लुङ र आसपासका पहाडी शक्ति केन्द्रबीचको सम्बन्ध बुझ्न नयाँ अनुसन्धानको ढोका खोल्छ ।
अब खोजिनुपर्ने प्रमाण
मिर्लुङकोटको इतिहासलाई अझ प्रामाणिक बनाउन अब भावनाभन्दा बढी अभिलेख खोज्नुपर्ने समय आएको छ । सबैभन्दा पहिले पुरातत्त्व विभागबाट मिर्लुङकोटमा कुनै पुरातात्त्विक सर्वेक्षण, उत्खनन वा संरक्षण अध्ययन भएको छ कि छैन भन्ने खोजिनुपर्छ। त्यसपछि राष्ट्रिय अभिलेखालयमा धर्माङ्गद सेन, मिर्लुङकोट, सेनवंश, सनद, लालमोहर, रुक्का र वंशावली सम्बन्धी सामग्री खोजिनुपर्छ ।
त्यस्तै, स्थानीय सेनवंशी परिवारका निजी अभिलेख, गुठीका लिखत, पुराना ताम्रपत्र, जग्गा अभिलेख, पुराना नक्सा र शिलालेख पनि अनुसन्धानका महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन् । मौखिक इतिहासलाई पनि बेवास्ता गर्न हुँदैन । तर त्यसलाई मुख्य प्रमाण होइन, प्रमाण खोज्ने दिशासूचक सहायक स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
निष्कर्ष, मिर्लुङकोटको ऐतिहासिक महत्वमा धेरै विवाद गर्नुपर्ने अवस्था छैन । यहाँका भग्नावशेष, गढी, रानीपोखरी, स्थानीय परम्परा र सेनवंशसँग जोडिएका कथाहरूले यस क्षेत्रको विगतमा कुनै महत्वपूर्ण राजनीतिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि भएको संकेत गर्छन् ।
तर इतिहासको एउटा आधारभूत नियम छ– कुनै दाबी जति ठूलो हुन्छ, त्यसका लागि प्रमाण पनि त्यति नै बलियो हुनुपर्छ ।
मिर्लुङकोटलाई वि.सं. १६२८ आसपास धर्माङ्गद सेनले स्थापना गरेको स्वतन्त्र ठकुराइ वा राज्यका रूपमा प्रस्तुत गर्ने स्थानीय ऐतिहासिक परम्परा महत्वपूर्ण छ । धर्माङ्गद सेन, रुक्माङ्गद सेन र चन्द्र सेनका नामसँग जोडिएको सेनवंशी स्मृति पनि अनुसन्धानका लागि मूल्यवान् छ । दरबारका भग्नावशेष र रानीपोखरीले यस परम्परालाई भौतिक पृष्ठभूमि दिएका छन् ।
तर मिर्लुङकोटलाई निर्विवाद रूपमा स्वतन्त्र चौबिसेराज्य घोषणा गर्न भने समकालीन राजकीय अभिलेख, प्रमाणिक वंशावली, शिलालेख, ताम्रपत्र वा पुरातात्त्विक अध्ययनबाट थप पुष्टि आवश्यक छ ।
त्यसैले आजको मितिमा मिर्लुङकोटलाई न त केवल किंवदन्ती भनेर पन्छाउन मिल्छ, न त पर्याप्त प्राथमिक प्रमाणबिना निर्विवाद स्वतन्त्र राज्य भनेर घोषणा गर्न। यसको सबैभन्दा उपयुक्त परिचय अहिलेका लागि यही हुन सक्छ । ‘मिर्लुङकोट : सेनवंशी धर्माङ्गद सेनसँग जोडिएको सम्भावित स्वतन्त्र ठकुराइ तथा ऐतिहासिक क्षेत्रीय शक्ति केन्द्र ।’
सायद भविष्यमा कुनै पुरानो वंशावलीको पाना, कुनै ताम्रपत्र, कुनै शिलालेख वा कुनै राजकीय सनदले आजको प्रश्नको निश्चित उत्तर दिनेछ । त्यस दिन मिर्लुङकोटको इतिहास केवल जनश्रुति रहनेछैन; अभिलेखमा पनि बोल्नेछ र त्यही दिन इतिहास र स्मृतिबीचको दूरी केही कम हुनेछ ।
