सम्पादकीय : छाब्दी बराहीदेखि तनहुँको पर्यटन सम्भावना
तनहुँ जिल्ला प्राकृतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरले सम्पन्न क्षेत्र हो। यहाँका हरेक डाँडा–पाखा, नदी–खोला र बस्तीले आफ्नै कथा बोकेका छन्। तीमध्ये छाब्दी बराही क्षेत्र धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक महत्त्व र पर्यटन सम्भावनाको संगमका रूपमा विशेष पहिचान बनाउँदै आएको छ। सदरमुकाम दमौलीबाट करिब आठ किलोमिटर दूरीमा रहेको यो क्षेत्र मादी र सेती नदीको संगमस्थलमा अवस्थित छ, जसले यसलाई प्राकृतिक दृष्टिले समेत आकर्षक बनाएको छ । छाब्दी बराहीको महत्त्व केवल प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन। यस क्षेत्रलाई व्यास ऋषिको जन्मस्थलका रूपमा चिनिन्छ, जसले धार्मिक आस्थालाई थप बलियो बनाएको छ। मानुङ पहाडको फेदीमा रहेको व्यास गुफा, परासर ऋषिको तपोस्थल र सत्यवतीसँग जोडिएका कथाहरूले यस क्षेत्रलाई पौराणिक महत्त्व प्रदान गरेका छन्। विशेषगरी सत्यवतीको कथा, जसअनुसार उनी माछाको पेटबाट जन्मिएकी थिइन् र पछि व्यास ऋषिकी आमा बनिन्, यस क्षेत्रको धार्मिक गाथालाई जीवित राख्ने महत्वपूर्ण आधार हो ।
यहाँ रहेको माछाको कुण्ड धार्मिक विश्वासको केन्द्र बनेको छ । कुण्डमा रहेका माछाहरूलाई पवित्र मानिन्छ र तिनको मृत्यु हुँदा हिन्दु परम्पराअनुसार काजकिरिया गर्ने चलन आज पनि जीवित छ। यस्तो सांस्कृतिक अभ्यासले स्थानीय समाजको धार्मिक संवेदनशीलता र परम्पराप्रतिको सम्मान झल्काउँछ । छाब्दी बराही क्षेत्रलाई धार्मिक केन्द्रका रूपमा मात्र नभई पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त आधार छन्। हराभरा जंगल, शान्त वातावरण र छाब्दी खोलाको स्वच्छ बहावले प्रकृतिप्रेमीलाई आकर्षित गर्छ। नजिकैको कुलुङ गाउँमा मगर समुदायको मौलिक संस्कृति अनुभव गर्न सकिन्छ । यहाँका होमस्टेहरूले स्थानीय जीवनशैलीसँग नजिक भएर बस्ने अवसर दिन्छन्, जहाँ कौरा नृत्य, परम्परागत भेषभूषा र स्थानीय परिकारले पर्यटकलाई नयाँ अनुभूति दिन्छ ।
तनहुँको पर्यटन सम्भावना छाब्दी बराहीमा मात्र सीमित छैन। बन्दीपुर जस्तो ऐतिहासिक बजारले नेवारी संस्कृतिको संरक्षण गर्दै पर्यटनमा विशेष योगदान पु¥याएको छ । त्यहाँको सिद्धगुफा, खड्गदेवी, थानीदेवी र विन्ध्यवासिनी मन्दिरले धार्मिक र साहसिक पर्यटनलाई सँगसँगै अघि बढाएका छन् । त्यसैगरी तनहुँसुर दरबार क्षेत्र र चुँदी रम्घा जस्ता स्थानहरूले ऐतिहासिक तथा साहित्यिक महत्त्व बोकेका छन् । साहसिक पर्यटनका दृष्टिले पनि तनहुँ कम छैन । मादी–सेती नदीमा जलविहार, बन्दीपुरदेखि आँबुखैरेनीसम्मको पदयात्रा, गाउँ–बस्ती हुँदै प्राकृतिक दृश्यावलोकन गर्ने ट्रेकिङ मार्गहरू पर्यटकका लागि आकर्षक विकल्प हुन्। यस्ता गतिविधिले पर्यटनलाई केवल घुमफिरमा सीमित नराखी अनुभवात्मक बनाउँछन् । यद्यपि, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि तनहुँले अपेक्षित पर्यटन विकास हासिल गर्न सकेको छैन। यसको मुख्य कारण पूर्वाधारको अभाव, प्रचार–प्रसारको कमी र योजनाबद्ध दृष्टिकोणको अभाव हो। सडक पहुँच सुधार, सूचना केन्द्र स्थापना, पर्यटकमैत्री सेवा विस्तार र डिजिटल माध्यमबाट प्रभावकारी प्रचार गर्न सके मात्र यी क्षेत्रहरू व्यापक रूपमा चिनिन सक्छन् ।
स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारबीच समन्वय गर्दै दीर्घकालीन पर्यटन योजना आवश्यक छ । साथै, स्थानीय समुदायको सहभागिता बिना पर्यटन दिगो हुन सक्दैन। होमस्टे सञ्चालन, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्ने कार्यमा स्थानीय बासिन्दालाई सक्रिय रूपमा जोड्नुपर्छ । अर्कोतर्फ, पर्यटन विकासका नाममा मौलिकता नष्ट हुनुहुँदैन। सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक स्थल र प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै विकास अघि बढाउनुपर्छ। पर्यटक आकर्षित गर्ने नाममा कृत्रिम संरचना निर्माणभन्दा मौलिक स्वरूप जोगाउनु दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक हुन्छ । समग्रमा, छाब्दी बराही क्षेत्र तनहुँको पर्यटन सम्भावनाको प्रतिनिधि उदाहरण हो । यदि यस्ता स्थलहरूको पहिचान, संरक्षण र प्रवद्र्धनमा ध्यान दिइयो भने तनहुँ नेपालकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। अब आवश्यक छ– स्पष्ट योजना, प्रभावकारी कार्यान्वयन र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता ।
