गलेखामकोट राज्य र राजा चक्रधर राना

सिञ्जा साम्राज्यको पतन पश्चात नै कर्णाली क्षेत्रमा बाइसे र गण्डकी क्षेत्रमा चौविसे राज्यहरु स्थापना भएका हुन् । त्यही मध्येको बल्ढेङगढी राज्यलाई पाल्पा गुल्मी अर्घा र खाँची राज्यहरु मिलेर आक्रमण गरे पछि बलि राजाले युद्ध मैदानमै वीरगती प्राप्त गरेका थिए । राजा बलि रानाको मरणोपरान्त बल्ढेङगढीलाई सिकारीले बिलो लिए झैं पाल्पा गुल्मी अर्घा र खाँची राज्यहरु मिलेर बांडचुंडी गरी यस्को अस्तित्व नामेट गरेका हुनाले त्यहाँका राजकुमारहरु यत्रतत्र छरिंदा एकभाइ गलेखामकोट र एकभाइ भुजिकोटमा आएर नयाँ राज्य स्थापना गरेका हुन कि भन्न सकिने आघारहरु मिलेका छन् । तत्कालीन तनहुँ र गलेखामकोट राज्यहरु चौबिसे राज्य भित्र पर्दथे ।

बाइसे चौबिसे कालमा गलेखामकोट राज्य गलेखामकोट–श्याम्घा–फोक्सीङक्षेत्र–१, गलाफु–साझा क्षेत्र–१, थप्रेक–काभ्रे क्षेत्र–१, स्थानथोक भुजिकोट–मनपाङ–वाराही–फोक्सिङक्षेत्र–१ र लामीडाँडा (मानहु) पर्वत श्रङ्खला–१ लगायत पाँचवटा महाभारत पर्वतश्रृंखलाहरुले सुशोभित स्वतन्त्र राज्य थियो । यस राज्यको पूर्वी सिमाना मादीनदी तथा तनहुँ राज्य, पश्चिममा सेती तथा कास्की र ढोरराज्य, उत्तरमा विलमादे र कोत्रेखोला तथा कास्की र लमजुङ राज्य र दक्षिणमा सेतीमादी नदी तथा ऋषिङ र तनहुँ राज्य पर्दथे ।

गलेखामकोट समुन्द्र सतह ३२० मिटर उचाइदेखि १२०७ मिटर उचाइसम्म फलिएको छ । यहाँका राजा चक्रधर रानाको गृष्मकालीन राजधानी गलेखामकोट र शरदकालीन राजधानी सपनकोटको साथै मौसमी तथा मुकाम राजधानी मानहुँकोटमा रहेको थियो । दमौलीबाट गलेखामकोटसम्म पुग्न १९ किलोमिटर सिन्धुमार्ग र दमौलीदेखि कोत्रेसम्म ३१ किलोमिटर पृथ्वीराजमार्गको यात्रा तय गरेपछि कोत्रे–थप्रेक–गलेखामकोटको २१ किलामिटर लालध्वज मार्ग भएर जान सकिन्छ । गलेखामकोटको रजस्थलमा सहजै बैरी जान नसकुन भनेर चारै तर्फ तोष खनेको देखिन्छ भने कोटको सुरक्षार्थ एकै रातमा मोदी खोलाबाट ढुङ्गाहरु ल्याएर पर्खाल लगाइएको हो भन्ने किंबदन्ती हरेक श्याम्घालीहरुको मुख मुखबाट सुन्न पाइन्छ ।

बाइसे चौविसे कालदेखिनै गलेखामकोटमा बडादसैंको नवरात्रभर  र चैतेदसैंको अष्टमीका दिन कोटभैरवीको पूजाआजा हुने गर्दछ। गलेखाम थुम भित्रका बाह्रथरी मुखियाहरुले आ–आफ्नो तर्फबाट लग्नु पर्ने पूजासामाग्रीको अनिवार्य व्यवस्थापन गर्नु पर्दथ्यो। हुन त अझै पनि गलेखामकोटको ईशान भागमा कोटभैरवीको मन्दिर र चौघेरा पर्खाल भित्र तरवार, खुँडा, खुकुरी र शस्त्रअस्त्रहरु भण्डारण गरिएको कोतघर रहेको छ । कोतघर भित्र १२ वटा चौकी र माझमा कालिका मन्दिर रहेको छ । कालिका मन्दिरको सन्मुखमा भद्रादेवीको शीला रहेको छ । (श्रोत–तनहुँको फूलवारी धर्मराज थापा) यहाँको पूजा व्यवस्थापनको लागि चुमी खलकका मगरहरुबाट ३ पाथी चामल, १ माना घिउ, १ हाता केरा, हर्कपुरका राना मगरहरुले ३ पाथी चामल, १ माना तेल, महसुले खेतका मोहीहरुबाट ३ पाथी चामल र १ माना तेल, फोक्सिंङ्का मुखियाबाट १ माना घिउ र धुरी पिच्छे १ पाथी चामल, पिपले खेतका मोहीबाट ४ गोटा घैंटा १ गोटा हाँडी, ४ गोटा कपन, सेराका मोहीले ४ गोटा घैंटा, १ गोटा धूपौरो, ४ कपन, ४ चिलिम, १ गोटा हाँडी, दुरुङचुङ्े मुखियाले १ पाथि चारमाना चामल भेटी लैजान पर्दथ्यो । यसैगरी सांँगे शेराका कुमालहरुले बडादसैंमा ५ माना चामल, चैतेदसैंमा हाँडी, घैंटो,  चिलिम, मक्कल,  धुपौरो, पाला लैजाने, साँगेपत्यानीका दरैहरुले माछा भारसगुन, लैजाने, नेवार र गुरुङ्हरुले राँगा,  बोका, हाँस, कुखुरा बलि लग्नु पर्ने अनिवार्य व्यवस्था गरिएको थियो । दमैहरुले नगरा बजाउने र राँगो, च्वाँचे (सुंगुर), बोकाको बलि चढाउनु पर्दथ्यो भने यहाँका कामीहरुले खड्ग, खुकुरीमा साँध लगाउने, पाइन चढाउने र बोका बलि दिनु पर्दथ्यो। कोटभैरवीलाई चढाइने सुँगुर बलिको महामुखियाले टाउकामा छोएर संकल्प गर्ने परम्परा रहेको थियो । राजा चक्रधर राना वंशजले संकल्प गर्नु पर्ने हुँदा यो कार्य हर्कपुरका राना थरका मुखियाले संकल्प गर्नुपर्ने नयाँ परम्परा बसाइएको थियो। श्याम्घाकै वासुदेव न्यौपाने महामुखिया हुँदा यो प्रथाले पूर्णबिराम लिइसकेको थियो । मुखियाली प्रथा रहँदासम्म गलेखामकोट भैरवीको पूजापाठ चलाउन कुनै समस्या थिएन। तर आजकल कोटमा लैजानुपर्ने दै–दस्तुर लैजाने  परम्परा करिव करिव समाप्त भइसकेको छ ।

तनहुँका राजा दिग्वन्धन सेन (१७५३–१७७१)ले गलेखामकोट राज्यलाई युद्धको हाँक दिएपछि त्यहाँका राजा चक्रधर राना छिमेकी राज्य ढोर र कास्कीसँग सहयाोगको अपेक्षाले दुलेगौंडा र कोत्रेसम्म पुगेका थिए । ढोर र कास्कीबाट सहयोग नहुने भएपछि दुलेगौंडा पुगेर फर्केका राजा भुजिकोटमा नै बास बसे । भुजिकोटमा बास बसेका बेलामा त्यहाँका महामुखियाहरु संग भलाकुसारी पनि भयो । भलाकुसारी हुँदै गर्दा गलेखामकोटले तनहुँसँग युद्धको हाँक स्वीकार गरेमा गलेखामकोटले धनजनको ठूलो क्षती ब्यहोर्नु पर्ने हुँदा दगामकोट, भुजिकोट र बजरकोटका महामुखियाहरुले राजा चक्रधर रानालाई युद्ध नगर्न सल्लाह र सुझाब दिएको किंवदन्ती सुन्न पाइन्छ । महामुखियाहरुको सल्लाह र सुझावलाई राजाले गहिरो चिन्तन र मनन गरेका थिए । तनहुँसंग गलेखामकोटले युद्ध गरेमा आफु र आफ्ना  रैती समेतले दुःख पाउने भएकाले रैतीले दुःख नपाउन भनेर गलेखामकोटका राजा चक्रधर राना स्वयं पलायन हुने बिचार गरे । अन्ततः राजाले मेरा लागि कोटभैरवी देवी र प्रजा प्यारा छन् भन्दै आफना सेना र देश बचाउने अठोट गरे ।

बलिहाङ राज्यका संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्न बल्ढेङगढीका आफ्ना सेना र पूर्खाहरुले रगतको बलिदानी दिंदा पनि बलिहाङ राज्य आफ्नो रहन नसकेको हुनाले यहाँ पनि सोही घटना नदोहरियोस भनेर सत्ताको सुखभोगलाई तिलाञ्जली दिएर राजा स्वयं पलायन हुन तयार भएका थिए । राजा चक्रधर रानाले राज्य त्याग गर्ने समयमा गलेखामकोटका हरेक मौजाका प्रजाहरुलाई जम्मा गराइ हरेक मौजामा १÷१ जना मुखिया समेत गलेखाम थुमभित्र कुल १२ जना मुखिया र एकजना महामुखिया रहने व्यवस्था गरेर निम्नानुसारका १२ वटा मौजाहरुको घोषणा गरेका थिए भन्ने किंबदन्ती सुनिन्छ । (श्रोत गलेखामकोट भैरवी पूजा व्यवस्थापन समिति पूर्वअध्यक्ष स्व. पुरुषोत्तम काफ्ले)

यसैगरी राजा चक्रधर रानाले दगामकोट, भुजीकोट, थप्रेककोट, बजरकोट, छाङकोट र मानहुँकोट (लामीडाँडा) जस्ता छुट्टै अस्तित्वका मौजाहरु पनि गठन गरेका थिए। गलेखामकोटका थुमको मुख्यौली सञ्चालन गर्न महामुखियालाई निर्देशन गरेका थिए । नेपालमा मुखिया परम्परा कायम रहँदासम्म गलेखामकोटको अन्तिम महामुखियाको रुपमा बासुदेव न्यैपानेले जिम्मेवारी बहन गरेको कुरा डा. विद्युतकेशरी न्यौपानेले बताउँछन् ।

१, कुवापानी आहाले, क्रियापानी सिमलपानी (बाहुन जाति)।

२, सिरुबारी, (बाहुन र दलित जाति)

३, लोद (क्षत्री तथा ठकुरी)

४, सालघाङ्गी (मगर)

५,् रतनपुर (गुरुङ)

६, ओखल्दी (गुरुङ)

७, गलाफु (गुरुङ र ठकुरी)

८, हर्कपुर (मगर)

९, चुँदेर (मगर)

१०, डाँडीगाउँ चिन्तुटार (दरै)

११, साँगे पत्यानी (कुमाल, दरै)

१२, श्याम्घा र मादीबेसी (नेवार र बाहुन)

तत्कालै राजा चक्रधर रानाले बास्टे वीरसिंह रानामगरलाई भेटी संगसंगै कोटभैरवी देवीको दर्शन गर्न मन भएछ । राजाको कुरा र व्यवहार देखेर प्रजा सबैमा अचम्भित भए । राजाको कुरा सुनेर प्रजाहरु आपस–आपसमा टाउको ठोकाठोक गरेर डाँको छोडेर रोएका थिए रे । राजाले प्रजा तर्फ फर्केर “हे प्रजाहरु हो ! म हारेर जान लागेको होइन, तिमीहरुलाई सुरक्षित रुपमा छोडेर जान लागेको हो, म यस राज्यमा रहंदासम्म तिमीहरुलाई दुःख पिर हुने भएकाले तिमीहरुको दुःख र पिर देख्न नसकेर छोड्न खोजेको हो” भने । राजारानीले बास्टे वीरसिंह राना संगसंगै कोटभैरवीको दर्शन गरेर आफ्ना प्रजाहरुसंँग बिदा लिएर दुईजना सिपाहीहरुका साथमा दुलीगौंडा र तल्लोलोदको जङ्गल जङ्गलै साँगेखोला पुगेछन् । त्यतैबाट राजा सरासर सेतीमादी सङ्गम व्यासप्रयाग पुगेर तपस्वी बनेछन् । औलले पेले पछि उनै राजा मानहुँका मनु महर्षि बन्न पुगेका हुन् भन्ने जनश्रुति सुन्नमा पाइन्छ । राजा चक्रधर राना पलायन भएपछि स्वतन्त्र गलेखामकोट माथि तनहुँका राजा दिग्वन्धन सेनले एकछत्र शासन गरेका थिए ।

गलेखामकोट राज्यमा दिग्बन्धन सेनको आधिपत्य जमेपछि मानहुँकोट आइपुगेका राजा चक्रधर रानाले मानहुँकोटमा आएर मौसमी दरवारलाई राजदरवार बनाइ बसोबास गरेका हुन् । खण्डहरको रुपमा परिणत भएको मानहुँकोटको घुमाउने राजदरवार मानुङ चारघरे एवं अनन्त कुण्ड नजिकैको थुम्की भन्ने ठाउँमा रहेको सुन्नमा पाइन्छ । दरवारको भग्नावशेष रहेको ठाउँ अहिले मकैबारीमा रुपान्तरित भइसकेको छ। उक्त जग्गामा बनाइएको राजाको दरवारको खण्डहर जग अझै पनि गर्भगृहमा जीवन्त रहेको कुरा म्याग्दे १ निवासी शिव श्रेष्ठ बताउँछन् । सोही स्थानमा कास्कीका युवराज्ञी स्वरुपपावती र नवयुवराज राज शाह पनि बसोबास गरेका थिए । व्यास–५ मानहुँकोट गाउँ निवासी किमान सिंह न्हुचुङ थापा मगरले उक्त थुम्कीमा शंखे आले नाम गरेको मगर जोगीले पनि तपस्या गरेर बसेको बताए। उक्त जोगीले हरेकदिन सो स्थानमा पूजा आरती गरेपछि शंख फुक्ने गरेकोले उस्को नाम शंखे राखिएको हो भन्ने किंबदन्ती रहेको छ ।

हरेक कोट तथा मौलाहरुमा माता दुर्गा भवानीको पूजाआराधना हुने गर्दछ । यसैले यहाँ पनि हरेक आश्विन शुक्लपक्षको परेवा तिथिदेखि माता दुर्गाभवानीको पूजाको सुरुआत गर्ने परम्परा रहेको छ । गलेखामकोटका राजा चक्रधर रानाका पूर्वजहरुले चलाएको परम्परा र उनको पालामा अझ व्यवस्थित गरिएको दुर्गोत्सवको फूलपाती हरेक बडादसैंको सातौं दिनका दिन फूलपाती भित्र्याउने, अष्टमी तथा नवमी तिथिमा मौलामा बलिदिने र दशमीका दिनदेखि पूर्णिमाका दिनसम्म मान्यजनको घरमा पुगेर टिका एवं आर्शिवाद ग्रहण गर्ने परम्परा प्रथा अद्यापि कायम रहेको छ । रानावंशीय राजाहरुले सुरुआत गरेको बडादसैं  भाद्र शुक्लपक्षको घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमाका दिनसम्म मान्ने गरिन्छ भने चैतेदसै भने अष्टमी तिथिमा मात्र एकदिन माता दुर्गाकालीको पूजाआरधना हुने गर्दछ। आश्विन शुक्लपक्षर्कोे सातौं दिनका दिन बिहानै बाष्टे (पुजारी)हरु गुणादी खोलामा पुगेर नुहाई धुवाई गरेर शुद्धभई बेलघारी पुगेर दुष्टशक्तिको पूजाआजा एवं बलिअर्पण गर्दथे। दुष्टशक्तिको सम्पन्न भएपछि मात्र बेलको रुखको फेदमा गाईकोगोवर र रातोमाटोले लिपेर शुद्ध गरिएको स्थानमा विल्व–पत्र निमन्त्रणका साथसाथै नव–पत्रिकाको पूजाआजा सम्पन्न गरिन्छ ।

पूजाआजा पश्चात बेलको बोटबाट टिपिएका बेलपत्र, अन्यत्रबाट टिपिएका फूलपातीे डोलीमा राख्ने र उखुको लाँक्राहरु बेलको रुख नजिकमा राख्ने गरिन्छ । यसरी संकलन गरिएको बेलपत्र र फूलपातीको डोली फूलपाती शोभायात्राको आकर्षणको केन्द्रबिन्दु बन्ने गर्दछ । यसरी टिपेर राखिएका फूलपातीलाई मौलाका बास्टेहरुले बोकेर मानहुँको चारघरे स्थित फूलपाती चौतारामा ल्याएर बिसाउने गर्दछन् । मौलाको चारजना बास्टेहरुले विधिपूर्वक पूजाआरधना गरेपछि बोका बलिभोग दिने र फूलपाती शोभायात्रामा संलग्न भाइभारदार एवं सम्पूर्ण भक्तहरुले प्रसाद ग्रहण गर्ने परम्परा रहेको छ । चारघरे, नौघरे, टाक्राङ, मानहुँ, बहपुर उमाचोक लगायतका गाउँका भद्रभलादमी सबैजना मिलेर निकालिएको फूलपातीको शोभायात्रामा  सर्वप्रथम सङ्गीतका सूचक सारङ्गी लिने गन्धर्वहरु, बाजाबजाउने, दमाइहरु, ध्वजापतका सहितका लिङ्ग लिने भाइभारदारहरु, विजयको प्रतिक निशान बोक्ने भाइभारदारहरु, वरुण देवताको प्रतिक पूर्णघडासहितको कलश बोक्ने विवाहित सधवा महिला कल्स्यौली, फूलको डोली बोक्ने बास्टेहरु, ढाल, तरवार तथा खुकुरी भिरेका सैनिक तथा भाईभारदरहरु, मादल तथा खैजेरी र झुर्मा बोकेका गायक गायिका तथा नर्तकहरु, घाँटु तथा कौरा गीतमा रमेका महिला तथा बालबालिकाहरु सहभागी रहने गर्दछन् । फूलपाती भित्र्याए पश्चात मौलामा बलि दिने परम्परा रहेको छ । आश्विन शुक्लपक्षको अस्टमी, नवमी र दशमीका दिनहरुमा बलिदिने र दशमीका दिन मान्यजनबाट टिकाग्रहण गरेर भव्यताका साथ दसैंपर्व मनाउने गरिन्छ । यसै गरी चैतेदसैमा पनि धुमधामका साथ माता दुर्गाभवानी (मौला)को पूजाआरधाना गर्ने परम्परा रहेको छ । पहिला पहिला मानहुँ लामीडाँडा अन्तर्गत चारघरे, नोघरे, टाक्राङ, बच्र्याङ, श्रीभञ्ज्याङ, थानसिंङ, बहपुर, किलचोक, पिपलथोक, डाँकुभञ्ज्याङ, जोगीमढी, छाङहटिया, छाङाडी, गुणादी, कन्टार र पाटन लगायतका गाउँहरुका प्रत्येक धुरीबाट मानहुँको मौलामा धान, चामल, घिउ, तेल, केरा, दै–दस्तुर ल्याउने परम्परा रहेको थियो । यसै गरी यहाँका दरै, कुमाल, बोटेहरुले घैंटो, हाँडी, धुपौरो कपन र माछाको भारसगुन लैजाने गर्दथे । भारसगुनका अतिरिक्त मानहुँका ७०० घरधुरीका नागरिकहरुले सर्दाम एवं भेटी ल्याएर पूजाआजा गर्ने र मौलामा राँगा, हाँस, कुखुरा, बोका आदिको बलि चढाउने परम्परा रहँदै आएकोमा अहिले मानहुँका चारघरे र नौघरेका मानिसहरुका घरधुरीबाट मात्र मानहँुकोट छाप मौलामा पूजाआजा गर्दै आएको स्थानीय तिलबहादुर थापा मगर बताउँछन् ।

वि.सं. २०४० सालसम्म मानहुँको माथिल्लो कोटमा ४० घरधुरीहरुबाट कोटभैरव मन्दिरमा फूलपाती भित्र्याउने र पूजाआजा गर्दै आएकोमा आजकल मानहुँमा आदिवासी मगरहरुको ६ घर मात्र भएकाले कोटघरमा पूजाआजा गर्दै आएता पनि बेसी बेलघारी पुगेर बेलपत्र ल्याउने र फूलपाती भित्र्याउने  काम बिस्तारै हट्दै गएको कुरा किमानसिंह थापा मगरले हामीलाई बताए ।

अन्त्यमा गलेखामकोटदेखि मानहुँको क्षेत्रमा योगदान दिने शिर्ष व्यक्तित्वहरुमा नेपाल वामपन्थी  आन्दोलनका नेता एकदेव आले, परराष्ट्रविद् यदुनाथ खनाल, शिद्धमहर्षि मनु झ्याडी मगर, राजर्षि महाराज चक्रधर राना, कास्कीका युवराज्ञी स्वरुपावती शाह, युवरााज्ञीको सुरक्षा अधिकारी कास्की राज्यका काजी झागल अधिकारी र महाशरम तिवारी, नवयुवराज तथा कास्कीका महाराज राजशाह, महर्षि महाहनु, तपश्वी शंखे आलेमगर, विद्वान रामोपाध्याय (खनाल) आदिकवि भानुभक्त आचर्यको जीवनसङ्गिनी चन्द्रकला खनाल (आचर्य) लगायतका शिर्ष व्यक्तित्वहरुको सम्मान गर्दै गलेखामकोटदेखि मानहुँकोटसम्मको क्षेत्रलाई ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र साहित्यिक पर्यटन क्षेत्र बनाउनु हामी सबैको साझा कर्तव्य हो भन्ने महसुस गरेका छौं । देश विकासका कार्यमा स्थानीय सरकारका साथसाथै  प्रदेश र केन्द्र सरकारको पनि ध्यानदृष्टि पुगोस यही कामना गर्दछौं ।