नेपालमा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति
शम्भु चापागाई
आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति विश्वकै सबैभन्दा पुराना स्वास्थ्य प्रणालीहरूमध्ये एक हो, जसको मूल उद्देश्य मानव शरीर, मन र आत्माबीच सन्तुलन कायम गरी दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुनिश्चित गर्नु हो । ‘आयुर्वेद’ शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ ‘जीवनको ज्ञान’ भन्ने हुन्छ ।
आयुर्वेदको मूल २ उद्देश्यहरु
१. स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य रक्षा गर्ने
२. रोगी व्यक्तिको रोगको उपचार गर्ने
यस पद्धतिमा जीवनशैली, आहार–विहार र प्राकृतिक उपचारलाई विशेष महत्व दिइन्छ। नेपाल जस्तो प्राकृतिक स्रोतसाधनले सम्पन्न देशमा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति प्राचीनकालदेखि नै जनजीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
नेपालमा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति एक समृद्ध र परम्परागत स्वास्थ्य प्रणालीको रूपमा स्थापित छ। ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा, गाउँघरमा परम्परागत रुपमा जडीबुटी प्रयोग गरेर गरिने उपचार निकै लोकप्रिय थियो । आधुनिक चिकित्सा प्रणालीको विकास भए पनि आयुर्वेदको महत्व अझै कायम रहेको छ । वर्तमान अवस्थामा नेपाल सरकारले आयुर्वेदलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीको एक महत्वपूर्ण अंगका रूपमा विकास र प्रवद्र्धन गर्ने नीति लिएको छ । यसले आधुनिक (एलोपेथिक) चिकित्सा प्रणालीसँगै आयुर्वेदलाई पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाउने प्रयास गरेको स्पष्ट देखिन्छ ।
नेपालमा आयुर्वेद सेवाको व्यवस्थापन मुख्यतः स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय अन्तर्गत रहेको आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभाग मार्फत गरिन्छ । यस विभागले देशभर आयुर्वेद सेवा विस्तार, नीति निर्माण, अनुसन्धान, औषधि व्यवस्थापन तथा जनचेतना अभिवृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । विभागले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरी आयुर्वेद सेवाको पहुँच ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रसम्म विस्तार गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
हाल नेपालमा संघीय, प्रदेश र स्थानीय तहमा आयुर्वेद सेवा विस्तार भएको छ । संघीय स्तरमा केन्द्रीय आयुर्वेद अस्पतालहरू र पञ्चकर्म केन्द्र सञ्चालनमा छन् भने प्रदेश तथा स्थानीय तहमा आयुर्वेद औषधालय, स्वास्थ्य केन्द्र तथा नागरिक आरोग्य सेवा केन्द्रहरू स्थापना गरिएका छन् । नरदेवी आयुर्वेद अस्पतालले उपचार, अनुसन्धान तथा प्रशिक्षणमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका छ। देशभर दर्जनौं आयुर्वेद अस्पताल र सयौं औषधालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जहाँ हजारौं नागरिकहरूले नियमित रूपमा सेवा लिइरहेका छन्। यस्ता संस्थाहरूले विशेषगरी दीर्घरोग, जीवनशैली सम्बन्धी रोग तथा प्राकृतिक उपचारका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् ।
नेपाल सरकारले आयुर्वेद क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादनका लागि विभिन्न शैक्षिक संस्थाहरू सञ्चालन गरिरहेको छ । आयुर्वेद अध्ययनका लागि विभिन्न क्याम्पस तथा विश्वविद्यालयहरूमा स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहका कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा छन्। नेपाल आयुर्वेद चिकित्सा परिषद्ले आयुर्वेद चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरुको दर्ता, नियमन तथा गुणस्तर नियन्त्रणको जिम्मेवारी लिएको छ । यसले सेवा प्रदान गर्ने जनशक्तिको स्तर कायम राख्न सहयोग पुर्याएको छ।
औषधि उत्पादनका क्षेत्रमा पनि नेपालले केही महत्वपूर्ण कदम चालेको छ। सरकारी स्वामित्वका औषधि उत्पादन केन्द्रहरूले आयुर्वेदिक औषधिहरू उत्पादन गरी विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामार्फत वितरण गरिरहेका छन् । नेपाल जैविक विविधताले भरिपूर्ण देश भएकाले यहाँ प्रशस्त मात्रामा औषधीय जडीबुटी पाइन्छ । यस्ता जडीबुटीहरूको संरक्षण, व्यवस्थापन तथा व्यवसायीकरणमा पनि सरकार तथा निजी क्षेत्रले प्रयास गरिरहेका छन् । जडीबुटी निर्यातको सम्भावना पनि उच्च रहेको छ, जसले देशको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउन सक्छ ।
आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिले विशेषगरी प्राकृतिक उपचार, साइड इफेक्ट कम हुने, र दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुधारमा ध्यान दिने भएकाले यसको महत्व दिनानुदिन बढ्दै गएको छ। पछिल्लो समय जीवनशैली सम्बन्धी रोगहरू (जस्तै मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना आदि) बढ्दै जाँदा मानिसहरू आयुर्वेदतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । योग, ध्यान, पञ्चकर्म जस्ता विधिहरूले पनि आयुर्वेदको लोकप्रियता बढाउन सहयोग पुर्याएका छन् ।
तर, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालमा आयुर्वेद प्रणालीले विभिन्न चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। ती चुनौतीहरू निम्नानुसार छन्ः
- पर्याप्त बजेटको अभावः आयुर्वेद क्षेत्रका लागि छुट्याइएको बजेट सीमित भएकाले सेवा विस्तार र गुणस्तर सुधारमा कठिनाई भइरहेको छ ।
- दक्ष जनशक्तिको कमीः आवश्यक मात्रामा प्रशिक्षित चिकित्सक तथा प्राविधिक जनशक्ति उपलब्ध छैन ।
- आधुनिक प्रविधिसँग समन्वयको अभावः अनुसन्धान तथा उपचारमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग न्यून रहेको छ ।
- जनचेतनाको कमी : धेरै मानिसहरू आयुर्वेदको महत्वबारे पूर्ण रूपमा सचेत छैनन् ।
- पूर्वाधारको कमीः धेरै स्थानमा आवश्यक उपकरण र सुविधा अभाव रहेको छ।
- अनुसन्धानको अभावः आयुर्वेदको वैज्ञानिक प्रमाणिकरणका लागि पर्याप्त अनुसन्धान हुन सकेको छैन ।
यी चुनौतीहरूको समाधान नगरी आयुर्वेद प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन कठिन हुन्छ । त्यसैले यस क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना र लगानी आवश्यक देखिन्छ ।
आयुर्वेद प्रणालीलाई सुदृढ बनाउन विभिन्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ । सबैभन्दा पहिले, सरकारले आयुर्वेद क्षेत्रमा बजेट वृद्धि गर्नुपर्छ । पर्याप्त बजेट बिना सेवा विस्तार, अनुसन्धान र पूर्वाधार विकास सम्भव हुँदैन । दोस्रो, आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा प्रणालीबीच समन्वय आवश्यक छ । दुवै प्रणालीको सहकार्यले बिरामीलाई अझ प्रभावकारी उपचार प्रदान गर्न सकिन्छ । तेस्रो, अनुसन्धानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ, जसले आयुर्वेदको वैज्ञानिक प्रमाणिकरण र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता बढाउन सहयोग पुर्याउछ ।
त्यसैगरी, ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा आयुर्वेद सेवा विस्तार गर्नुपर्छ, जहाँ आधुनिक स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा उपलब्ध छैन। जडीबुटी संरक्षण र व्यावसायीकरणमा पनि जोड दिनुपर्छ, जसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै आर्थिक विकासमा सहयोग पुर्याउछ। साथै, जनचेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरी आयुर्वेदको महत्वबारे सर्वसाधारणलाई जानकारी दिनुपर्छ।
निजी क्षेत्रको सहभागिता पनि आयुर्वेद विकासमा महत्वपूर्ण हुन सक्छ। निजी लगानीले औषधि उत्पादन, अस्पताल सञ्चालन तथा अनुसन्धानमा सहयोग पुर्याउन सक्छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि आयुर्वेदको प्रवद्र्धन गरी स्वास्थ्य पर्यटनको विकास गर्न सकिन्छ, जसले नेपाललाई आर्थिक रूपमा लाभ पु¥याउन सक्छ । साथै सरकारले ल्याएको आरोग्य पर्यटनलाई समेत टेवा पुर्याउन सकिन्छ।
समग्रमा, नेपालमा आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति एक सम्भावनायुक्त, प्रभावकारी र दीर्घकालीन स्वास्थ्य प्रणाली हो । सरकारी पहलका कारण यसको विस्तार हुँदै गएको भए पनि अझ प्रभावकारी बनाउन बजेट वृद्धि, अनुसन्धान प्रवद्र्धन, दक्ष जनशक्ति उत्पादन तथा जनचेतना अभिवृद्धिमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । साथै, आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा प्रणालीबीच समन्वय गर्दै ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा विस्तार गर्न सकेमा यसको प्रभाव अझ बढ्न सक्छ ।
शैक्षिक संस्था तथा शैक्षिक कार्यक्रम
नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसहरूले आयुर्वेद क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न स्नातक (Bachelor’s) र स्नातकोत्तर (Master’s) तहका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन् । यी कार्यक्रमहरूले सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै व्यावहारिक सीप प्रदान गरी सक्षम आयुर्वेद चिकित्सक तथा विशेषज्ञ उत्पादन गर्छन्। प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्बाट विभिन्न संस्थाहरुबाट आयुर्वेदको मध्यमस्तरीय जनशक्तिको उत्पादन गर्दछन्।
प्रशिक्षण तथा अनुसन्धान अस्पताल
केही संस्थाहरूले स्वास्थ्य सेवा र प्रशिक्षण दुवै क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। उदाहरणका लागि नरदेवी आयुर्वेद अस्पतालले बिरामी उपचारसँगै अनुसन्धान तथा प्रशिक्षणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। यस्ता संस्थाहरूले विद्यार्थीहरूलाई व्यवहारिक अनुभव प्रदान गर्छन् ।
नियामक तथा व्यवस्थापन निकायहरू
- नेपाल आयुर्वेद चिकित्सा परिषद्ः आयुर्वेद चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको दर्ता, नियमन तथा गुणस्तर नियन्त्रण गर्दछ।
- आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभागः नीति निर्माण, कार्यक्रम कार्यान्वयन तथा सेवा विस्तारमा भूमिका खेल्छ।
अनुसन्धानको अवस्था तथा चुनौतीहरू
आयुर्वेदको अनुसन्धान तथा तालिमका लागि राष्ट्रिय आयुर्वेद अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्रको स्थापना गरिएको भएता पनि यसको लागि आवश्यक जनशक्ति र बजेटको अभाबले आयुर्वेदको वैज्ञानिक प्रमाणिकरणका लागि पर्याप्त अनुसन्धानको अभाव रहेको छ। सीमित बजेट, पूर्वाधारको कमी तथा आधुनिक प्रयोगशालाको अभावले अनुसन्धानलाई कमजोर बनाएको छ ।
पूर्वाधार सुधारका उपायहरू
- सरकारी लगानी वृद्धि
- आधुनिक प्रविधिसँग एकीकरण
- विशेष केन्द्रहरूको विस्तार
- अनुसन्धान र पूर्वाधार सुदृढीकरण
- निजी क्षेत्रको सहभागिता
- शैक्षिक संस्थाहरू सुदृढीकरण
- प्राकृतिक स्रोतको उपयोग
निष्कर्ष
अन्ततः, उचित नीति, लगानी र व्यवस्थापनका माध्यमबाट आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको एक सशक्त र प्रभावकारी अंग बन्न सक्ने सम्भावना अत्यन्त उच्च रहेको छ। यसले केवल स्वास्थ्य सुधारमा मात्र होइन, आर्थिक विकास, रोजगारी सिर्जना तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षणमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ। नेपालमा आयुर्वेदको विकासका लागि सरकारी, निजी तथा शैक्षिक क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ । पर्याप्त लगानी, अनुसन्धान तथा प्रविधिको प्रयोगले नेपाललाई आयुर्वेद क्षेत्रमा अग्रणी बनाउन सक्छ ।
लेखक प्रदेश आयुर्वेद चिकित्सालय, तनहुँका बरिष्ठ कविराज निरीक्षक हुन ।
(भञ्ज्याङ प्रकाशनको ४५औं वर्ष प्रवेशका अवसरमा भञ्ज्याङ दैनिकले २०८३ वैशाख १ गते प्रकाशन गरेको विशेषाङ्कामा प्रकाशित लेख)
