इतिहास, संस्कृति, प्रकृति र आधुनिकताको जीवन्त संगम : पहाडकी रानी बन्दीपुर

तनहुँको महाभारत पर्वत श्रृंखलाको डाँडामाथि अवस्थित बन्दीपुर नेपालको पहाडी भूगोलमा आफ्नै विशिष्ट पहिचान बोकेको ऐतिहासिक बस्ती हो । समुद्री सतहबाट करिब एक हजार मिटरको उचाइमा रहेको यो पहाड सहर प्राकृतिक सौन्दर्य, परम्परागत नेवारी वास्तुकला, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, पदयात्रा र हिमाली दृश्यका कारण देश–विदेशका पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि बन्दीपुरलाई पुरानो सांस्कृतिक स्वाद जोगाइराखेको परम्परागत नेवारी पहाडी बस्तीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

बन्दीपुरलाई ‘पहाडकी रानी’ भनिन्छ । यो उपमा केवल यसको भौगोलिक सौन्दर्यका कारण प्राप्त भएको होइन । बन्दीपुरको वास्तविक विशिष्टता यसको इतिहास, संस्कृति, वास्तुकला, प्रकृति र समयसँगै परिवर्तन हुँदै पनि आफ्नो मौलिकता जोगाएर राख्न सकेको जीवन्त सामाजिक संरचनामा निहित छ ।

यहाँ पुग्ने यात्रुले एकै ठाउँमा पुरानो बजारको वास्तुकला, ढुङ्गे गल्ली, मन्दिर र धार्मिक सम्पदा, हरियाली पहाड, पदमार्ग, गुफा र हिमाली दृश्यको अनुभव गर्न सक्छ । त्यसैले बन्दीपुर एउटा पर्यटन गन्तव्य मात्र होइन, नेपालको पहाडी समाजको धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र बाणिज्य केन्द्रको इतिहासको विकासलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि हो ।

व्यापारिक नाकाबाट पर्यटकीय गन्तव्यसम्म

बन्दीपुरको इतिहास पर्यटनबाट सुरु भएको होइन । मोटर यातायातको विकास हुनुअघि यो पश्चिम पहाडका लागि महत्वपूर्ण व्यापारिक नाका थियो । बन्दीपुर गाउँपालिकाको आधिकारिक परिचयअनुसार तनहुँ, कास्की, लमजुङ, गोरखा र मनाङतर्फ दक्षिणबाट सामान ल्याउने मुख्य व्यापारिक नाकाका रूपमा बन्दीपुर विकसित भएको थियो। त्यस समय बन्दीपुर केवल बस्ती नभई व्यापारिक आवागमन र सामाजिक अन्तरक्रियाको महत्वपूर्ण केन्द्र थियो ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि बन्दीपुरलाई विगतमा तिब्बत–भारत व्यापारिक मार्गसँग जोडिएको जीवन्त व्यापारिक केन्द्रका रूपमा उल्लेख गरेको छ । व्यापारिक गतिविधिसँगै यहाँ विभिन्न समुदायको बसोबास र सांस्कृतिक आदानप्रदान बढ्दै गयो । नेवार समुदायको प्रभावले बन्दीपुरको बजार क्षेत्रको वास्तुकला र सांस्कृतिक स्वरूपलाई विशेष पहिचान प्रदान ग¥यो ।

बन्दीपुरका परम्परागत घर, कलात्मक झ्याल–ढोका, काठका संरचना, इँटाका भित्ताहरू र ढुङ्गा छापिएका गल्लीहरूले यसको पुरानो सहरी जीवनको झल्को दिन्छन् । यी संरचना आज पनि बन्दीपुरको पर्यटन सम्पदाका रूपमा महत्वपूर्ण छन् ।

यस अर्थमा बन्दीपुरको वास्तुकला केवल सुन्दर देखिने भौतिक संरचना होइन; यो व्यापार, बसाइँसराइ, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक विकासको इतिहास बोकेको अभिलेख हो ।

बन्दीपुरको ऐतिहासिक

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीरणको नाउँमा भक्तपुर कब्जा गरेपछि भक्तपुरबाट बसाई सरेर नेवार समुदाय लमजुङको तार्कुघार आइपुगेको पछि उपर्युक्त वाणिज्य केन्द्रको खोजीमा बन्दीपुर आईपुगेको देखिन्छ । विस्तारै उनीहरूले वन्दिपुरबाट वन्द व्यापार शुरु गरि बाणिज्य केन्द्रको रुपमा अगाडि बढाएका थिए । वि.स. १९३७ मा तनहुँको तनहुँसुरमा रहेको प्रशासनिक केन्द्र बन्दीपुर स्थानान्तरण गरिएको थियो ।

यसै गरी १९७८ मा पश्चिम ३ नं. का वडाहाकिमको कार्यालय पश्चिम माझखण्डको माझटारमा स्थापित रहेको कार्यालय पनि औल र खवाटे रोगका कारणले गर्दा सो अड्डा पनि बन्दीपुर नै स्थानान्तरण गरियो । वि.सं. १९८५ मा श्री ३ चन्द शमशेरले मिलिशियालाई गोश्वारामा परिणत गरेका तिनै गोश्वाराहरू जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा परिणत गरेपछि बन्दि थोक नै बन्दीपुर नामाकरण गरी बन्दीपुरको चकचकी बढ्यो। बन्दीपुरले भारतको पटनासम्म चितवनको ठोरी हुँदै व्यपारिक कोरोवार शुरु गरेपछि बन्दीपुरको महत्व नै अझ बढ्यो ।

सदरमुकाम गुमेपछि आएको परिवर्तन

बन्दीपुरको इतिहासमा वि.सं. २०२५ साल महत्वपूर्ण मोडका रूपमा आउँछ । बन्दीपुर गाउँपालिकाको आधिकारिक विवरणअनुसार त्यस वर्ष तनहुँको सदरमुकाम बन्दीपुरबाट दमौली सारियो। सदरमुकाम स्थानान्तरणसँगै प्रशासनिक गतिविधि र त्यससँग सम्बन्धित आर्थिक चहलपहलमा परिवर्तन आयो ।

यसपछि सडक तथा मोटर यातायातको विस्तारले व्यापारिक गतिविधिको केन्द्र पनि क्रमशः परिवर्तन ग¥यो। पुरानो पैदल व्यापारिक मार्गको महत्व घट्दै जाँदा बन्दीपुर केही समय आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा ओझेलमा परेको थियो । तर यही परिवर्तनले बन्दीपुरको अर्को सम्भावनाको ढोका खोल्यो । व्यापारिक केन्द्रको पुरानो परिचय कमजोर भएपनि बन्दीपुरसँग रहेको इतिहास, वास्तुकला, सांस्कृतिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्य बाँकी नै थियो । पछि यही मौलिकता पर्यटन विकासको आधार बन्यो ।

बन्दीपुर गाउँपालिकाको आफ्नै परिचयमा पनि सदरमुकाम दमौली सारिएपछि सांस्कृतिक सम्पदा र प्राकृतिक मनोरमताको प्रचारप्रसारसँगै बन्दीपुर व्यापारिक नाकाबाट पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको उल्लेख छ ।

इतिहास नै पर्यटनको पूँजी

बन्दीपुरको पर्यटन विकासको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता यसको पुरानो स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित नगरी त्यसलाई नै पर्यटनको सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्नु हो । परम्परागत घर र बजार क्षेत्रको मौलिक वातावरणले बन्दीपुरलाई अन्य सामान्य पहाडी पर्यटकीय स्थलभन्दा फरक बनाएको छ ।

पुराना घरहरूभित्र आधुनिक होटल, रेस्टुरेन्ट, क्याफे, पसल तथा आवासीय सुविधा सञ्चालन हुन थालेका छन् । यसले इतिहास र आधुनिक आतिथ्यबीच सहअस्तित्वको सम्भावना देखाएको छ । पुराना घरलाई नयाँ पर्यटन सेवासँग जोडेर ऐतिहासिक वातावरणलाई जीवन्त राख्ने अभ्यासलाई बन्दीपुरको विशेषता मानिएको छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार बन्दीपुरले आफ्ना पुराना सांस्कृतिक विशेषता–मन्दिर, धार्मिक स्थल, पवित्र गुफा, चाडपर्व र नेवारी वास्तुकलालाई अझै जोगाएर राखेको छ । यसैले बन्दीपुरलाई ‘जीवित संग्रहालय’का रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यहाँ इतिहास संग्रहालयको बन्द कोठाभित्र मात्र छैन; घरका झ्यालमा छ, गल्लीका ढुङ्गामा छ, मन्दिरका परम्परामा छ र स्थानीय समुदायको दैनिक जीवनमा छ।

संस्कृतिः बन्दीपुरको आत्मा

बन्दीपुरको पहिचानमा नेवारी संस्कृति महत्वपूर्ण भएपनि यसको सामाजिक जीवन विभिन्न समुदायको सहअस्तित्वबाट बनेको छ । नेपाल पर्यटन बोर्डले बन्दीपुर क्षेत्रमा नेवारसँगै मगर, गुरुङ तथा अन्य समुदायको उपस्थितिलाई उल्लेख गरेको छ । मन्दिर, धार्मिक स्थल, जात्रा, परम्परा, स्थानीय खानपान र वास्तुकला बन्दीपुरको सांस्कृतिक पर्यटनका प्रमुख आधार हुन् । यहाँको संस्कृति केवल विगतको स्मृति होइन; समुदायको सामाजिक जीवनसँग जोडिएको निरन्तर अभ्यास हो ।

खड्गदेवी, थानीमाई, बिन्ध्यवासिनी तथा अन्य धार्मिक स्थलहरू बन्दीपुरको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्यटनका महत्वपूर्ण केन्द्र हुन् । नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार थानीमाईबाट बन्दीपुर बजार तथा वरिपरिका पहाड र हिमाली भू–दृश्यको आकर्षक अवलोकन गर्न सकिन्छ ।

यसैगरी बन्दीपुरका धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूले स्थानीय समुदायबीचको सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँदै आएका छन् । यस्ता परम्पराको संरक्षण पर्यटनका लागि मात्र होइन, स्थानीय पहिचान र पुस्तान्तरणका लागि पनि महत्वपूर्ण छ ।

सिद्ध गुफा : प्रकृति र साहसिकताको संसार

बन्दीपुरको पर्यटनलाई विविधता दिने प्रमुख प्राकृतिक आकर्षणमध्ये सिद्ध गुफा महत्वपूर्ण छ । नेपाल पर्यटन बोर्डले सिद्ध गुफालाई नेपालकै सबैभन्दा ठूलो तथा एसियाको दोस्रो ठूलो प्राकृतिक गुफाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

गुफाको प्राकृतिक संरचना, चुनढुङ्गाबाट बनेका आकृति र भूमिगत वातावरणले आगन्तुकलाई फरक किसिमको अनुभव प्रदान गर्छ। यसले बन्दीपुरको पर्यटनलाई सांस्कृतिक तथा दृश्यावलोकनमा मात्र सीमित नराखी साहसिक पर्यटनसँग पनि जोडेको छ ।

बन्दीपुरका पदमार्गहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । हरियाली वन, गाउँबस्ती, पहाडी भू–दृश्य र धार्मिक स्थल हुँदै जाने पदमार्गले पर्यटकलाई प्रकृतिसँग नजिकिने अवसर दिन्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि बन्दीपुरका आसपासका पहाडी मार्गलाई पदयात्राका लागि आकर्षक गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

टुँडिखेल, थानीमाई र हिमाली क्षितिज

बन्दीपुरको प्राकृतिक आकर्षणमध्ये दृश्यावलोकन विशेष महत्वको विषय हो। टुँडिखेल र थानीमाई क्षेत्रबाट वरिपरिका पहाड तथा हिमाली भू–दृश्यको विस्तृत अवलोकन गर्न सकिन्छ । नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार थानीमाई बन्दीपुरको उच्च भागमा अवस्थित महत्वपूर्ण स्थल हो, जहाँबाट बन्दीपुर बजारसँगै अन्नपूर्ण क्षेत्र तथा वरिपरिका पहाडको दृश्य देखिन्छ ।

बन्दीपुरबाट देखिने हिमाली दृश्य मौसमअनुसार फरक अनुभव दिन्छ । सफा मौसममा हिमाल, हरिया पहाड, उपत्यका र गाउँबस्तीको संयोजनले यहाँको दृश्यलाई आकर्षक बनाउँछ । तर बन्दीपुरको प्राकृतिक सौन्दर्य केवल हिमालमा सीमित छैन। बिहानको कुहिरो, पहाडमा फैलिएको हरियाली, पुरानो बजारमाथि परेको घाम र साँझको बदलिँदो आकाशले यहाँको वातावरणलाई आफ्नै किसिमको सौन्दर्य प्रदान गर्छ ।

शिक्षा र स्वास्थ्य : पर्यटन भन्दा परको अर्को परिचय

बन्दीपुरलाई पर्यटनका दृष्टिले मात्र हेर्दा यसको सामाजिक इतिहासको महत्वपूर्ण पक्ष छुट्न सक्छ । भानु माध्यमिक विद्यालय, नेटरडम विद्यालय र बन्दीपुर अस्पताललाई बन्दीपुरको शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण संस्थाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । बन्दीपुर अस्पतालको हकमा भने बन्दीपुर गाउँपालिकाको आधिकारिक राजपत्रमा ‘बन्दीपुर अस्पताल सञ्चालन तथा व्यवस्थापन ऐन, २०८२’ प्रकाशित भएको प्रमाण भेटिन्छ । यसले अस्पतालको संस्थागत व्यवस्थापन अहिले स्थानीय तहको औपचारिक संरचनासँग जोडिएको पुष्टि गर्छ ।

आधुनिक पर्यटनको नयाँ आयाम

बन्दीपुरले परम्परागत पर्यटनसँगै आधुनिक पर्यटन पूर्वाधारलाई पनि आत्मसात् गर्दै गएको छ । बन्दीपुर केबुलकार यसको एउटा प्रमुख उदाहरण हो । बन्दीपुर केबुलकार एन्ड टुरिजम लिमिटेडको आधिकारिक विवरणअनुसार कम्पनी नेपाल सरकारको कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा दर्ता भएको संस्था हो र यसको परियोजना बन्दीपुरको पर्यटन पूर्वाधारसँग जोडिएको छ ।

केबुलकारले डुम्रे क्षेत्रबाट बन्दीपुरको पहाडी भूभागतर्फ पुग्ने पर्यटन अनुभवलाई नयाँ आयाम दिएको छ । कम्पनीले केबुलकारसँगै होटल तथा अन्य पर्यटन पूर्वाधार विकासका योजनाहरू पनि प्रस्तुत गरेको छ । यसले बन्दीपुरको पर्यटनलाई पुरानो बजार र पैदल यात्राको अनुभवमा मात्र सीमित नराखी आधुनिक पहुँच, आतिथ्य र दृश्यावलोकनसँग जोड्ने सम्भावना बढाएको छ ।

तर आधुनिक पूर्वाधारको विकाससँगै बन्दीपुरका लागि संरक्षणको प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बनेको छ । नयाँ संरचना निर्माण गर्दा पुरानो वास्तुकला, बजारको मौलिक स्वरूप र प्राकृतिक वातावरणसँग त्यसको सामञ्जस्य कायम राख्नु आवश्यक हुन्छ ।

दिगो पर्यटन र संरक्षणको चुनौती

पर्यटन बढ्नु स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि अवसर हो। होटल, होमस्टे, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि उत्पादन तथा अन्य सेवामार्फत स्थानीय रोजगारी र आयका अवसर सिर्जना हुन सक्छन् । तर पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा ऐतिहासिक संरचनामा दबाब, फोहोर व्यवस्थापन, पानीको माग, यातायातको चाप तथा अत्यधिक व्यावसायीकरणजस्ता चुनौती पनि आउन सक्छन् ।

त्यसैले बन्दीपुरको भविष्य केवल पर्यटक संख्या बढाउनमा होइन, पर्यटकको अनुभव र स्थानीय जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्नमा निर्भर हुनेछ । पुराना घरलाई संरक्षण गर्दै प्रयोगमा ल्याउने, स्थानीय समुदायलाई पर्यटनबाट प्रत्यक्ष लाभ पुर्याउने, स्थानीय उत्पादन तथा खानालाई प्रवर्द्धन गर्ने, प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने र सांस्कृतिक परम्परालाई सम्मान गर्ने अभ्यासले बन्दीपुरको पर्यटनलाई दीगो बनाउन सक्छ ।

स्थानीय समुदाय नै पर्यटनको केन्द्र

बन्दीपुरको पर्यटन विकासको अन्तिम लाभ स्थानीय समुदायसम्म पुग्नु आवश्यक छ । पर्यटकले होटलमा मात्र खर्च गर्ने होइन, स्थानीय उत्पादन, स्थानीय खाना, होमस्टे, हस्तकला, कृषि तथा सांस्कृतिक अनुभवमा पनि सहभागी हुने वातावरण निर्माण गर्न सकिए पर्यटनको आर्थिक लाभ समुदायमा व्यापक रूपमा फैलिन सक्छ ।

यस दृष्टिले बन्दीपुरमा पर्यटनलाई केवल ‘घुम्ने उद्योग’ नभई स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक संरक्षणको माध्यमका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । पर्यटकले एउटा पुरानो घर हेरेर फर्किनुभन्दा त्यस घरको इतिहास बुझ्न पाए, स्थानीय परिकार चाख्न पाए, स्थानीय व्यक्तिसँग संवाद गर्न पाए, पदमार्गमा स्थानीय प्रकृति अनुभव गर्न पाए र स्थानीय उत्पादन खरिद गर्न पाए, त्यस्तो पर्यटनले बन्दीपुरको अर्थतन्त्र र पहिचान दुवैलाई बलियो बनाउँछ ।

विगतलाई बोकेर भविष्यतर्फ

बन्दीपुरको कथा एउटा पहाडी बस्तीको मात्र कथा होइन । यो समयसँगै बदलिएको नेपालको सामाजिक–आर्थिक इतिहासको एउटा रोचक अध्याय पनि हो । कुनै समय व्यापारिक मार्गको महत्वपूर्ण केन्द्र रहेको बन्दीपुरले प्रशासनिक केन्द्रको हैसियत गुमायो । सडक सञ्जालको परिवर्तनसँगै पुरानो व्यापारिक महत्व घट्यो। तर त्यसपछि बन्दीपुरले आफ्नो शक्ति नयाँ ठाउँमा खोज्यो इतिहासमा, वास्तुकलामा, संस्कृतिमा र प्रकृतिमा । आज त्यही इतिहास पर्यटनको आधार बनेको छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले बन्दीपुरलाई परम्परागत नेवारी बस्ती, पहाडी संस्कृति, पदयात्रा, मन्दिर, गुफा र हिमाली दृश्यको संयोजनका रूपमा प्रवर्द्धन गरेको छ । बन्दीपुरको भविष्य अब यसको यही मौलिकतालाई कति बुद्धिमत्तापूर्वक संरक्षण र उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर छ ।

निष्कर्ष : बन्दीपुर एउटा अनुभूति हो

बन्दीपुर केवल ‘घुम्ने ठाउँ’ होइन । यो इतिहाससँग भेट्ने ठाउँ हो । यो वास्तुकलालाई आँखाले मात्र होइन, समयको कथाका रूपमा पढ्ने ठाउँ हो। यो मन्दिर, जात्रा र स्थानीय परम्परामार्फत संस्कृतिसँग संवाद गर्ने ठाउँ हो। यो पदमार्गमा हिँड्दै प्रकृतिसँग नजिकिने ठाउँ हो । र यो हिमाली क्षितिजतर्फ हेर्दै केही समय आफ्नै व्यस्त जीवनबाट टाढा हुने ठाउँ हो ।

बन्दीपुरको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको प्राकृतिक सौन्दर्य मात्र होइन–आफ्नो पहिचान जोगाएर परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सक्ने क्षमता हो । हिजो व्यापारिक कारोवारले प्रयोग गरेको बाटो आज पर्यटकको पदमार्ग बनेको छ । हिजो व्यापारीका घर रहेका संरचनामा आज आतिथ्य सेवा सञ्चालन भइरहेका छन् । हिजोको सांस्कृतिक जीवन आज पर्यटनको आकर्षण बनेको छ । र नयाँ पुस्ताले आधुनिक पूर्वाधारमार्फत बन्दीपुरलाई भविष्यसँग जोडिरहेको छ ।

त्यसैले बन्दीपुरलाई हेर्ने सही दृष्टिकोण विगत र आधुनिकताको द्वन्द्व होइन; विगतको संरक्षण गर्दै आधुनिकताको उपयोग गर्ने सहयात्रा हो । बन्दीपुरले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ– इतिहासलाई बोझ होइन, भविष्य निर्माण गर्ने पूँजी बनाउन सकिन्छ । सायद यही नै ‘पहाडकी रानी बन्दीपुरको वास्तविक पहिचान हो ।

सन्दर्भसूची

1. नेपाल पर्यटन बोर्ड। Bandipur: Unveiling the Traditional Town of Nepal. नेपाल पर्यटन बोर्ड, काठमाडौँ। बन्दीपुरको परम्परागत नेवारी संस्कृति, मन्दिर, गुफा, पदयात्रा, टुँडिखेल तथा थानीमाईसम्बन्धी आधिकारिक जानकारी।
2. नेपाल पर्यटन बोर्ड। Hill Stations – Bandipur. बन्दीपुरको व्यापारिक इतिहास, भौगोलिक अवस्था, सांस्कृतिक विविधता तथा पर्यटन आकर्षणसम्बन्धी जानकारी।
3. बन्दीपुर गाउँपालिका, तनहुँ। बन्दीपुर गाउँपालिकाको संक्षिप्त परिचय। बन्दीपुरको पुरानो सदरमुकाम, व्यापारिक नाका तथा वि.सं. २०२५ सालमा सदरमुकाम दमौली सारिएको सम्बन्धी आधिकारिक विवरण।
4. बन्दीपुर गाउँपालिका, तनहुँ । राजपत्र तथा ऐनहरू। “बन्दीपुर अस्पताल सञ्चालन तथा व्यवस्थापन ऐन, २०८२” लगायतका स्थानीय कानुनी दस्तावेज।
5. Bandipur Cable Car & Tourism Limited. Official Website and Project Information. बन्दीपुर केबुलकार तथा पर्यटन पूर्वाधारसम्बन्धी संस्थागत जानकारी।
6. बन्दीपुर गाउँपालिका। बन्दीपुरसम्बन्धी उपलब्ध मूल सामग्री। प्रयोगकर्ताद्वारा उपलब्ध गराइएको लेख-इतिहास, व्यापार, संस्कृति, प्रकृति, पर्यटन तथा संरक्षणसम्बन्धी विवरण।
7. बन्दीपुरसम्बन्धी दोस्रो मूल लेख। शिक्षा, स्वास्थ्य, सांस्कृतिक सम्पदा, आधुनिक पर्यटन, केबुलकार तथा कृषि पर्यटनसम्बन्धी उपलब्ध सामग्री।
8. देव बस्न्यात – बन्दीपुर र सेरोफेरोका ऐतिहासिक एवं साँस्कृतिक सम्पदा हरु -२०८१

सेयर गर्नुहोस्

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित खवर