परामर्श र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यको आवश्यकता तथा महत्व : वर्तमान सन्दर्भमा
केशवराज काफ्ले
आजको तीव्र गतिको जीवनशैली, आर्थिक संकट, सामाजिक परिवर्तन र डिजिटल युगको प्रभावले मानिसको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थपिएको छ । नेपालमा पनि कोभिड–१९ महामारीपछिको अवस्था, निरन्तर आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी, महँगी, वैदेशिक रोजगारीको तनाव तथा सामाजिक सञ्जालको नकारात्मक प्रभावले मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई झन् जटिल बनाएको छ। वर्तमान समय (२०२६ को सुरुवातमा) नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य अब केवल व्यक्तिगत समस्या नभई राष्ट्रिय सार्वजनिक स्वास्थ्यको गम्भीर मुद्दा बनेको छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार संसारभरि हरेक चारमध्ये एक व्यक्तिले जीवनमा कुनै न कुनै मानसिक समस्या भोग्छन् । नेपालमा पनि विभिन्न अध्ययनहरूले करिब १० देखि १२ प्रतिशत वयस्कहरूमा कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक विकार रहेको देखाएका छन् भने किशोरकिशोरीहरूमा यो दर अझ चिन्ताजनक छ ।
मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य भनेको केवल रोग वा विकारको अनुपस्थिति मात्र होइन। यो त व्यक्ति आफ्नो भावना, विचार र व्यवहारलाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्ने, जीवनका चुनौतीहरूसँग प्रभावकारी ढंगले सामना गर्न सक्ने, अरूसँग सकारात्मक सम्बन्ध कायम राख्न सक्ने तथा आफ्नो क्षमता र सम्भावनाको पूर्ण उपयोग गर्न सक्ने अवस्था हो। तर नेपालमा अझै पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई “पागलपन”सँग जोडेर हेर्ने, लज्जा मान्ने र लुकाउने प्रवृत्ति कायम छ । यसले समस्या झन् गहिरो बन्दै गएको छ र समयमै उपचार नपाउँदा अवस्था जटिल बन्न पुग्छ ।
नेपालको वर्तमान सन्दर्भमा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको अवस्था निकै चिन्ताजनक छ । राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२० अनुसार वयस्कहरूमा जीवनभर कुनै न कुनै मानसिक विकारको अनुभव गर्नेको दर १० प्रतिशतभन्दा बढी छ भने हालको अवस्थामा ४.३ प्रतिशतमा मानसिक समस्या देखिएको छ। डिप्रेसन र चिन्ताजनक समस्या सबैभन्दा बढी देखिएका छन् । किशोरकिशोरीहरूमा यो समस्या अझ बढी छ– १३ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका करिब ५.२५ प्रतिशतमा मानसिक विकार र ३.९ प्रतिशतमा आत्महत्याको सोच रहेको विभिन्न तथ्याङ्कले देखाउने गरेको छ । कोभिड–१९ पछि आर्थिक संकट, बेरोजगारी, परिवारको विखण्डन र सामाजिक दूरीले यी समस्यालाई थप बढाएको छ । नेपालमा आत्महत्या दर पनि उच्च छ– प्रतिलाख जनसंख्यामा ९.८ देखि १० जना जति हुने अनुमान छ, जसमा युवा वर्ग (१५–२९ वर्ष) सबैभन्दा बढी प्रभावित छन्। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा आत्महत्याका घटनामा केही कमी आए पनि यो अझै पनि दैनिक १८–२० जनाको हाराहारीमा रहेको छ ।
यी समस्याहरूको मुख्य कारणहरूमा आर्थिक असुरक्षा, महँगी, रोजगारीको अभाव, वैदेशिक रोजगारीबाट फर्कंदा आउने असफलताको भावना, परीक्षाको दबाब, सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर तुलना, घरेलु हिंसा तथा प्राकृतिक विपत्तिका प्रभावहरू छन् । कोभिडपछि बढेको त्भअजलय क्तचभकक (मोबाइल तथा स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोगबाट हुने तनाव) ले पनि किशोरकिशोरी तथा युवाहरूमा निद्रा नलाग्ने, चिन्ता र डिप्रेसन बढाएको छ । यस्तो अवस्थामा व्यावसायिक परामर्श (काउन्सेलिङ) ले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
परामर्श भनेको प्रशिक्षित तथा प्रमाणित परामर्शदाता वा मनोवैज्ञानिकसँग गोप्य तथा सुरक्षित वातावरणमा आफ्ना भावना, पीडा, डर, चिन्ता र समस्याहरू खुला गरी छलफल गर्नु हो । यो वैज्ञानिक विधिमा आधारित प्रक्रिया हो जसले व्यक्तिलाई आफैंलाई राम्रोसँग बुझ्न, भावनालाई व्यवस्थापन गर्न, समस्या समाधानको उपयुक्त बाटो पहिचान गर्न र जीवनलाई सकारात्मक दिशामा डो¥याउन सहयोग गर्छ । नेपालको वर्तमान सन्दर्भमा परामर्श विशेष गरी आवश्यक छ किनकि धेरैजसो मानिसहरूले आफ्नो समस्या अरूसँग खुलाउन सक्दैनन् र समयमै सहयोग नपाउँदा अवस्था बिग्रन्छ ।
परामर्शको महत्व बहुआयामिक छ। व्यक्तिगत स्तरमा यसले तनाव व्यवस्थापन गर्ने तरिका सिकाउँछ, आत्मविश्वास बढाउँछ, सकारात्मक सोच विकास गर्छ र भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्छ । यसले आत्महत्याजस्ता चरम कदमबाट बचाउँछ र जीवनमा नयाँ अर्थ तथा उद्देश्य खोज्न प्रेरित गर्छ। पारिवारिक स्तरमा द्वन्द्व कम हुन्छ, सम्बन्ध सुधारिन्छ र बालबालिकाको भावनात्मक विकास राम्रो हुन्छ । सामाजिक स्तरमा मानसिक रूपमा स्वस्थ व्यक्तिहरू भएको समाजमा हिंसा, अपराध र द्वन्द्व घट्छ । राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा स्वस्थ मन भएका नागरिकले बढी उत्पादकत्व दिन्छन्, स्वास्थ्य क्षेत्रमा खर्च कम हुन्छ र समग्र आर्थिक विकासमा योगदान पुग्छ ।
विशेष गरी किशोरकिशोरी तथा युवाहरूका लागि परामर्श अत्यावश्यक छ। डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले सिर्जना गरेको “परफेक्ट लाइफ”को भ्रम, साइबर बुलिङ, असफलताप्रतिको डर र असुरक्षित भावनाले युवाहरूलाई निकै कमजोर बनाएको छ। स्कूल तथा कलेज स्तरमा नियमित काउन्सेलिङ सेवा उपलब्ध भएमा यस्ता समस्या समयमै सम्बोधन गर्न सकिन्छ ।
नेपालमा परामर्श सेवा विस्तार हुँदै गए पनि यो अझै अपर्याप्त छ । काठमाडौं लगायत केही शहरहरूमा निजी सेन्टरहरू सञ्चालनमा छन् भने सरकारी स्तरमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा आधारभूत मनोसामाजिक सेवा सुरु भएको छ। राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य रणनीति तथा कार्ययोजना २०२०–२०२५ ले पनि एकीकृत सेवा विस्तारमा जोड दिएको छ। तर ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा लगभग शून्य छ, मनोवैज्ञानिक तथा परामर्शदाताको संख्या निकै कम छ र सामाजिक कलंकका कारण धेरैले सेवा लिन हिचकिचाउँछन् । करिब ९० प्रतिशत मानसिक रोगीहरू उपचारबाट वञ्चित छन् ।
यस अवस्थालाई सुधार्न स्कूल तथा कलेजमा अनिवार्य काउन्सेलर राख्ने, स्वास्थ्य चौकीहरूमा आधारभूत परामर्श सेवा विस्तार गर्ने, मिडिया तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत सचेतना फैलाउने तथा “मानसिक स्वास्थ्य पनि स्वास्थ्य हो” भन्ने सन्देश जन–जनसम्म पु¥याउने काम तत्काल गर्नुपर्छ। परामर्श सेवालाई किफायती तथा पहुँचयोग्य बनाउनु पनि जरुरी छ ।
अन्त्यमा, मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य कुनै विलासिता वा लज्जाको विषय होइन– यो हरेक मानवको आधारभूत अधिकार हो । जसरी शारीरिक रोग लागेमा चिकित्सककहाँ जान्छौं, त्यसैगरी मन भारी भएमा, सुत्न नसकेमा, निराश भएमा वा जीवन अर्थहीन लागेमा पनि लज्जा नमानी परामर्शदाता वा मनोवैज्ञानिकसँग कुरा गर्नुपर्छ । यो कमजोरी होइन, बरु आफूलाई माया गर्ने र बलियो बनाउने साहस हो । वर्तमान चुनौतीपूर्ण समयमा मन स्वस्थ राख्नु नै जीवनलाई सुन्दर बनाउने सबैभन्दा ठूलो आधार हो । आफ्नो मनको ख्याल आफैंले गरौं र आवश्यक परेमा सहयोग माग्न हिचकिचाइ नगर्नौं ।
(लेखक जनज्योति क्याम्पस भिमादका सह प्राध्यापक हुन् ।)
