व्यास नगरपालिकाको नीति तथा कार्यक्रम: कागजमा महत्वाकांक्षी, कार्यान्वयनमा चुनौती (पूर्णपाठसहित)
दमौली : हरेक वर्ष स्थानीय तहहरूले नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक गर्छन् । तीमध्ये कतिपय कागजमै सीमित हुन्छन् भने केहीले स्थानीय विकासको दिशा नै बदल्ने आधार तयार गर्छन् । तनहुँको व्यास नगरपालिकाले आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ का लागि नीति कार्यक्रम आज सार्वजनिक गरेको छ । नगरप्रमुख वैकुण्ठ न्यौपानेले नगर सभाको ४५औं अधिवेशनमा प्रस्तुत नीति तथा कार्यक्रमलाई हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ- नगर अब केवल सडक र भवन निर्माणमा सीमित रहन चाहँदैन, बरु उत्पादन, प्रविधि, पर्यटन र मानव विकासलाई केन्द्रमा राखेर आफ्नो पहिचान स्थापित गर्ने प्रयासमा छ ।
नगरपालिकाले “विविधतायुक्त गाउँ–सहर, समृद्ध मेरो व्यास नगर” भन्ने अवधारणालाई अघि सारेको छ। यो नारा मात्र होइन, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन, सहकारी, डिजिटल सेवा र उद्यमशीलतालाई एउटै विकास चक्रमा जोड्ने रणनीतिक सोच पनि हो। तर प्रश्न उठ्छ- के यी योजना व्यवहारमा सफलतापूर्वक लागू हुन सक्लान् ?
कृषिलाई प्राथमिकतामा राख्ने सही समय
व्यास नगरका धेरै वडामा अझै पनि कृषि नै आम्दानीको प्रमुख आधार हो। तर पछिल्ला वर्षमा खेतीयोग्य जमिन बाँझिने, श्रमशक्ति अभाव हुने र युवाको कृषि प्रतिको मोह घट्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो अवस्थामा नगरपालिकाले कृषि यान्त्रीकरण, प्राङ्गारिक खेती, माटो परीक्षण, किसान परिचयपत्र, उत्पादनमा आधारित अनुदान र बजार व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनु सकारात्मक संकेत हो।
यद्यपि कृषि नीति सफल बनाउन कागजी कार्यक्रमभन्दा बढी आवश्यक हुन्छ- समयमै मल, गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ सुविधा, प्राविधिक सहयोग र उत्पादित वस्तुको सुनिश्चित बजार। किसानले उत्पादन गरेपछि उचित मूल्य नपाउने समस्या समाधान हुन सके मात्र नीतिले अपेक्षित परिणाम दिन सक्छ ।
पर्यटनको सम्भावना : प्रचारभन्दा पूर्वाधार आवश्यक
व्यास नगर धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाले धनी क्षेत्र हो । ऐतिहासिक स्थल, नदी, पहाडी भूभाग र स्थानीय संस्कृतिले पर्यटन विकासका लागि पर्याप्त आधार प्रदान गर्छन् । नीति तथा कार्यक्रममा धार्मिक पर्यटन, होमस्टे, सांस्कृतिक महोत्सव र पर्यटकीय पूर्वाधार विस्तारलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
तर पर्यटनको वास्तविक विकास सडक, सरसफाइ, गुणस्तरीय आवास, सूचना प्रणाली र स्थानीय जनसहभागितामा निर्भर हुन्छ । केवल प्रचारप्रसारले पर्यटक तान्न सकिए पनि उनीहरूलाई लामो समय बस्न प्रेरित गर्न सेवा र अनुभवको स्तर उस्तै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
शिक्षामा गुणस्तर सुधारको संकेत
नगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा प्रविधिमैत्री सिकाइ, डिजिटल पुस्तकालय, स्मार्ट कक्षा, शिक्षक क्षमता विकास र समावेशी शिक्षामा जोड दिएको छ। यसले शिक्षाको पहुँचसँगै गुणस्तर सुधार गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
तर ग्रामीण विद्यालयमा इन्टरनेट, उपकरण र दक्ष जनशक्तिको अभाव अझै चुनौतीका रूपमा रहेको छ । डिजिटल शिक्षा सफल बनाउन प्रविधि उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रभावकारी उपयोग गर्ने वातावरण पनि निर्माण गर्नुपर्छ ।
स्वास्थ्यमा रोकथाममुखी दृष्टिकोण
स्थानीय तहमा स्वास्थ्य सेवा विस्तारको जिम्मेवारी बढ्दै गइरहेको अवस्थामा व्यास नगरपालिकाले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, मातृ–शिशु स्वास्थ्य, नियमित परीक्षण र जनचेतनामूलक कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
यो सकारात्मक भए पनि स्वास्थ्यकर्मी अभाव, उपकरण व्यवस्थापन र दुर्गम क्षेत्रमा सेवा पहुँच विस्तारजस्ता चुनौतीलाई सम्बोधन नगरी अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न कठिन हुन सक्छ ।
युवा पलायन रोक्न स्थानीय अवसर चाहिन्छ
नीति तथा कार्यक्रममा युवाका लागि सीप विकास, खेलकुद, उद्यमशीलता र सूचना प्रविधिमा आधारित कार्यक्रम समेटिएका छन्। तर युवालाई विदेश जानबाट रोक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको स्थायी आयको अवसर सिर्जना गर्नु हो।
यदि स्थानीय उद्योग, कृषि व्यवसाय, पर्यटन र सेवा क्षेत्रसँग युवालाई जोड्ने ठोस कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भए भने मात्र रोजगारी सिर्जना हुने र पलायनको गति केही कम हुन सक्छ ।
डिजिटल सुशासन : राम्रो सोच, बलियो कार्यान्वयन आवश्यक
अनलाइन सेवा, डिजिटल अभिलेख, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन र पारदर्शी प्रशासनको अवधारणा आधुनिक स्थानीय शासनका लागि आवश्यक पक्ष हुन्। नगरपालिकाले यसतर्फ चालेको कदम स्वागतयोग्य छ ।
तर प्रविधिको प्रयोगसँगै कर्मचारीको क्षमता विकास, साइबर सुरक्षा, प्रणालीको नियमित अद्यावधिक र नागरिकलाई डिजिटल सेवाप्रति अभ्यस्त बनाउने काम पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ ।
सहकारी र उद्यम : स्थानीय अर्थतन्त्रको आधार
सहकारी संस्थामा सुशासन कायम गर्ने, स्थानीय उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने र व्यवसाय दर्ता प्रक्रिया सहज बनाउने नीति स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक मान्न सकिन्छ। विशेषगरी महिला र युवालाई उद्यमशीलतामा आकर्षित गर्ने कार्यक्रमले स्वरोजगारका अवसर विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
तर वित्तीय पहुँच, बजार प्रतिस्पर्धा र प्राविधिक परामर्श अभावका कारण धेरै साना उद्यम टिक्न नसक्ने यथार्थलाई पनि नीतिगत रूपमा सम्बोधन गर्न आवश्यक देखिन्छ ।
चुनौती : स्रोत सीमित, अपेक्षा असीमित
स्थानीय सरकारका योजना महत्वाकांक्षी भए पनि स्रोत र साधन सीमित छन् । संघीय तथा प्रदेश सरकारसँगको समन्वय, निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य र नागरिक सहभागिता प्रभावकारी हुन सके मात्र लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ ।
विगतका केही अधुरा योजना, ढिलो हुने ठेक्का प्रक्रिया र बजेट कार्यान्वयनको कमजोर अवस्थाबाट पाठ सिक्दै यस वर्ष परिणाममुखी कार्यसंस्कृति विकास गर्नु नगरपालिकाको प्रमुख जिम्मेवारी हुनेछ ।
यस्तै, व्यास नगरपालिकाको आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ को नीति तथा कार्यक्रमले विकासलाई बहुआयामिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने प्रयास गरेको छ। कृषि उत्पादन बढाउनेदेखि पर्यटन विस्तार, शिक्षामा गुणस्तर सुधार, स्वास्थ्य पहुँच वृद्धि, युवालाई उद्यमशील बनाउने र डिजिटल सुशासनलाई संस्थागत गर्ने सोचले समृद्धिको आधार तयार गर्न सक्छ ।
तर नीति सफल हुनु वा नहुनु त्यसमा लेखिएका शब्दले होइन, कार्यान्वयनको इमानदारी, पारदर्शिता र परिणामले तय गर्नेछ। यदि नगरपालिकाले घोषणा गरेका प्राथमिकतालाई समयमै व्यवहारमा उतार्न सक्यो भने व्यासले स्थानीय विकासको एउटा अनुकरणीय नमुना प्रस्तुत गर्न सक्छ। अन्यथा यी महत्वाकांक्षी योजनाहरू पनि अघिल्ला वर्षका धेरै घोषणाजस्तै कागजका पानामै सीमित रहने जोखिम रहिरहनेछ।
आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ को नीति तथा कार्यक्रम
