सम्पादकीय : समताको बाटोमा व्यासको आवासीय विद्यालय
शिक्षा बालबालिकाको मौलिक अधिकार हो । तर आर्थिक अभाव, पारिवारिक समस्या र अभिभावकीय संरक्षणको कमीका कारण अझै पनि कतिपय बालबालिका विद्यालय जाने अवसरबाट वञ्चित छन् । विद्यालय जाने उमेरमा हातमा किताब र कापी हुनुपर्ने बालबालिकाको जीवनमा अभाव, असुरक्षा र अनिश्चितता आउनु समाजका लागि गम्भीर विषय हो। यस्तो अवस्थामा स्थानीय सरकारले संरक्षणको आवश्यकता भएका बालबालिकालाई शिक्षाको मूलधारमा ल्याउन गरेको प्रयासलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ। व्यास नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको व्यास नगर समता आवासीय विद्यालय यसै दृष्टिले महत्वपूर्ण पहल हो । हाल विद्यालयमा ५६ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन्। उनीहरूलाई पढाइसँगै बस्ने ठाउँ, खाना, पोसाक, कापी–कलम तथा आवश्यक शैक्षिक सामग्री नगरपालिकाले उपलब्ध गराउँदै आएको छ। यसले विद्यालयलाई केवल पढाउने ठाउँ नभई संरक्षण र सुरक्षित भविष्यको आधारका रूपमा स्थापित गरेको छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका वा अभिभावकीय संरक्षणको कमी भएका बालबालिकाका लागि यस्तो व्यवस्था आफैँमा ठूलो अवसर हो ।
स्थानीय तहको जिम्मेवारी सडक, नाला, खानेपानी, भवन र अन्य भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा मात्र सीमित हुँदैन। समाजमा पछाडि परेका वर्ग र समुदायका लागि अवसर सिर्जना गर्नु पनि स्थानीय सरकारको दायित्व हो । बालबालिकाको शिक्षा र संरक्षणमा गरिने लगानीको प्रतिफल तत्काल सडक वा भवनजस्तो देखिँदैन। तर यसको प्रभाव व्यक्तिको जीवनभर र समाजको भविष्यसम्म पुग्छ। त्यसैले समता आवासीय विद्यालयलाई स्थानीय सरकारको मानवीय विकासमा गरिएको लगानीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । यस विद्यालयको अर्को उल्लेखनीय पक्ष बन्द विद्यालयको भवनको पुनःप्रयोग हो। विद्यार्थी अभावका कारण बन्द भएको साविक क्यामिन छापथोक प्राथमिक विद्यालयको संरचनालाई करिब ४० लाख रुपैयाँ खर्चेर मर्मतसम्भार गरी २०७९ भदौ ५ गतेदेखि आवासीय विद्यालयका रूपमा सञ्चालनमा ल्याइएको हो। नयाँ भवन निर्माणमा ठूलो रकम खर्च गर्नुको सट्टा प्रयोगविहीन संरचनालाई सामाजिक उद्देश्यमा उपयोग गर्नु स्रोतको सिर्जनात्मक प्रयोग हो। बन्द विद्यालयको भवन आज संरक्षण आवश्यक भएका बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने थलो बनेको छ। यसबाट स्थानीय स्रोत र पूर्वाधारको सही उपयोग कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देशसमेत प्राप्त हुन्छ ।
समता विद्यालयको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको उद्देश्य हो। समानता भनेको सबैलाई एउटै सुविधा दिनु मात्र होइन, अवसरबाट पछाडि परेकालाई अघि बढ्न आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि हो। आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवारका बालबालिकाले सहज रूपमा पाउने शिक्षा र अवसर विपन्न परिवारका बालबालिकाले पनि पाउनुपर्छ। परिवारको आर्थिक अवस्था वा अभिभावकीय परिस्थितिका कारण कुनै बालबालिकाको भविष्य निर्धारण हुनु हुँदैन। यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास समता विद्यालयले गरेको देखिन्छ । तर यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। विद्यालयमा विद्यार्थीको संख्या कति छ भन्नेभन्दा उनीहरूले कस्तो शिक्षा पाइरहेका छन्, उनीहरूको सिकाइ उपलब्धि कस्तो छ र भविष्यमा उनीहरू कहाँ पुग्छन् भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। आवासीय सुविधा दिएर विद्यालयमा राख्नु पहिलो चरण हो। त्यसपछि उनीहरूको व्यक्तित्व विकास, आत्मविश्वास, अनुशासन, सिर्जनात्मकता, प्राविधिक सीप र जीवनोपयोगी ज्ञानमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ।
यसका लागि दक्ष शिक्षक, बालमैत्री वातावरण, पर्याप्त शैक्षिक सामग्री, खेलकुद तथा अतिरिक्त क्रियाकलाप आवश्यक हुन्छन्। अभिभावकीय संरक्षणबाट वञ्चित बालबालिकालाई विशेष मनोसामाजिक सहयोग पनि आवश्यक पर्न सक्छ। उनीहरूलाई अरूभन्दा फरक वा कमजोर भएको अनुभूति हुन नदिई सम्मानपूर्वक हुर्काउने वातावरण बनाउनुपर्छ। विद्यालयमा पढाइसँगै संस्कार, आत्मनिर्भरता र जिम्मेवारीबोध विकास गर्ने कार्यक्रम आवश्यक छन् । नगरपालिकाले समता आवासीय विद्यालयलाई माथिल्लो कक्षासम्म विस्तार गर्ने तयारी गर्नु पनि सकारात्मक कदम हो। व्यास–९ स्थित बसाहस्थान माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ६ देखि १० सम्म आवासीय विद्यार्थी भर्ना गरी कार्यक्रम विस्तार गर्ने योजना कार्यान्वयन गर्न सकिएमा विद्यार्थीले आधारभूत तहपछि पनि निरन्तर आवासीय सुविधा पाउनेछन्। यसले उनीहरूको अध्ययन बीचमै रोकिने सम्भावना कम गर्न सक्छ । तर विस्तारसँगै गुणस्तरको प्रश्न पनि जोडिन्छ। कक्षा बढाउँदै जाँदा शिक्षक, छात्रावास, भोजन, स्वास्थ्य, पुस्तकालय, प्रयोगशाला, खेलमैदान र अन्य पूर्वाधारमा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ। कार्यक्रम विस्तार गरेर मात्र सफलता हासिल हुँदैन। विद्यार्थीको संख्या बढाउने होडभन्दा गुणस्तरीय शिक्षा र सुरक्षित वातावरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यसैगरी, विद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेका विद्यार्थीको भविष्यबारे पनि अहिलेदेखि सोच्नुपर्छ। उच्च शिक्षा, सीपमूलक तालिम, रोजगारी तथा आत्मनिर्भर बन्ने अवसरसँग कार्यक्रमलाई जोड्न सकिएमा समता विद्यालयको उद्देश्य अझ सार्थक हुनेछ। विद्यालयबाट बाहिरिएपछि विद्यार्थी फेरि अभाव र असुरक्षाको चक्रमा नफर्कून् भन्ने सुनिश्चित गर्नु स्थानीय सरकारको अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
समता आवासीय विद्यालयलाई राजनीतिक नेतृत्वको एउटा कार्यक्रमका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यसलाई संस्थागत र दीर्घकालीन कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनसँगै कार्यक्रम कमजोर नहोस् भन्नका लागि स्पष्ट कार्यविधि, पर्याप्त बजेट, पारदर्शी विद्यार्थी छनोट, नियमित अनुगमन र दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। व्यास नगर समता आवासीय विद्यालय सञ्चालन कार्यविधि, २०८० लाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै कार्यक्रमको गुणस्तर र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । व्यास नगरपालिकाले अघि सारेको यो पहलले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सम्झाएको छ—स्थानीय विकासको अर्थ केवल भौतिक संरचना थप्नु होइन, नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु पनि हो। बन्द विद्यालयको भवनलाई पुनर्जीवन दिएर संरक्षण आवश्यक भएका बालबालिकाको शिक्षाको केन्द्र बनाउनु प्रशंसनीय काम हो। अब यसको सफलता निरन्तरता, गुणस्तर र परिणाममा निर्भर हुनेछ।
बालबालिकाको भविष्यमा गरिएको लगानी नै समाजको भविष्यमा गरिएको लगानी हो। त्यसैले समता आवासीय विद्यालयलाई अझ व्यवस्थित, गुणस्तरीय र दिगो बनाउँदै लैजानु आवश्यक छ। अवसर नपाएका बालबालिकालाई अवसर दिन सक्नु नै वास्तविक समता हो। व्यास नगरपालिकाले थालेको यो प्रयास सफल भएमा यसले स्थानीय सरकार सामाजिक संरक्षण र शिक्षाको क्षेत्रमा कसरी प्रभावकारी अभिभावक बन्न सक्छ भन्ने एउटा अनुकरणीय उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्छ ।
