आदिकवि भानुभक्त आचार्य : नेपाली भाषा, साहित्य र राष्ट्रिय चेतनाका अमर दीप

नेपालको भाषा, साहित्य र सांस्कृतिक इतिहासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको व्यक्तित्व हिमालझैँ अग्लो र अविस्मरणीय छ। नेपाली भाषालाई जनजीवनको भाषा मात्र नभई साहित्यिक अभिव्यक्तिको गरिमामय माध्यमका रूपमा स्थापित गर्ने महान् साधकका रूपमा भानुभक्तलाई स्मरण गरिन्छ। उनले नेपाली भाषामा सिर्जना गरेको साहित्यिक सम्पदाले राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक पहिचान र भाषिक गौरवलाई सुदृढ बनाएको छ। त्यसैले प्रत्येक वर्ष असार २९ गते मनाइने भानु जयन्ती केवल एक कविको जन्मोत्सव नभई नेपाली भाषा र साहित्यप्रतिको सम्मानको पर्व हो। यस वर्ष मनाइँदै गरेको २१३औँ भानु जयन्तीले आदिकविको योगदानलाई पुनः स्मरण गर्ने, नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने र नेपाली भाषाको भविष्यबारे सोच्ने अवसर प्रदान गरेको छ।

वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घामा जन्मिएका भानुभक्त आचार्यले बाल्यकालदेखि नै संस्कृत भाषा, व्याकरण, वेद, पुराण र दर्शनको अध्ययन गरे। संस्कृतमा गहिरो दख्खल हुँदाहुँदै पनि उनले आफ्ना सिर्जनाको माध्यम नेपाली भाषालाई बनाए। त्यो निर्णय नेपाली साहित्यको इतिहासमा युगान्तकारी सिद्ध भयो।

भानुभक्तको सबैभन्दा ठूलो योगदान संस्कृतका महर्षि वाल्मीकिको रामायणलाई नेपाली भाषामा सरल, सहज र लयात्मक शैलीमा अनुवाद गर्नु हो। यसले धार्मिक ग्रन्थलाई सीमित वर्गको पहुँचबाट निकालेर सामान्य नेपाली जनतासम्म पुर्‍यायो। नेपाली भाषामा रामायणको लोकप्रियतासँगै नेपाली भाषाको साहित्यिक प्रतिष्ठा पनि अभूतपूर्व रूपमा बढ्यो।

भानुभक्तका साहित्यमा धार्मिक चेतना मात्र होइन, नैतिक शिक्षा, मानवता, सामाजिक उत्तरदायित्व र जीवनदर्शन पनि उत्तिकै सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। उनका प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, बधूशिक्षा लगायतका कृतिहरूले तत्कालीन समाजको चेतना, संस्कार र मूल्यबोधलाई उजागर गर्छन्। उनका रचनामा प्रयोग भएको सरल भाषा, स्वाभाविक लय र जनबोलीको मिठासले आज पनि पाठकलाई आकर्षित गर्छ।

भानुभक्तको जीवनसँग जोडिएको “घाँसी” प्रसङ्ग नेपाली साहित्यकै सबैभन्दा प्रेरणादायी घटनामध्ये एक मानिन्छ। समाजका लागि एउटा साधारण घाँसीले कुवा निर्माण गरेर आफ्नो नाम अमर बनाउने संकल्प देखेपछि भानुभक्तले पनि साहित्यमार्फत समाजमा स्थायी योगदान दिने प्रेरणा पाए। यही आत्मबोधले उनलाई जनसाधारणको कवि बनायो।

आजको डिजिटल युगमा भाषाको प्रयोग, लेखन शैली र अध्ययन संस्कृतिमा तीव्र परिवर्तन आइरहेको छ। यस्तो समयमा भानुभक्तलाई सम्झनु भनेको केवल उनको जीवनी दोहोर्याउनु होइन, नेपाली भाषाको शुद्धता, मौलिकता, सिर्जनशीलता र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धतालाई पुनर्जीवित गर्नु पनि हो। भाषा कुनै राष्ट्रको आत्मा हो, र त्यस आत्मालाई उज्यालो बनाउने दीपमध्ये भानुभक्त सर्वाधिक उज्ज्वल दीप हुन्।

२१३औँ भानु जयन्तीले हामी सबैलाई एउटा प्रश्न पनि सोध्छ—के हामीले नेपाली भाषालाई भानुभक्तले देखेको उचाइमा पुर्‍याउन सकेका छौँ? विश्वव्यापीकरण, प्रविधि र विदेशी भाषाको प्रभावबीच नेपाली भाषाको समृद्धि, अनुसन्धान, सिर्जना र पुस्तान्तरणमा अझ धेरै काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। भानुभक्तको सम्मान केवल माल्यार्पणले पूरा हुँदैन; उनको आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु नै सच्चा श्रद्धाञ्जलि हो।

भानुभक्त आचार्य कुनै एक कालखण्डका कवि मात्र होइनन्; उनी नेपाली अस्मिता, भाषिक गौरव र सांस्कृतिक चेतनाका शाश्वत प्रतीक हुन्। उनका कृतिहरूले नेपाली समाजलाई जोड्ने, संस्कृतिलाई बचाइराख्ने र मानवताको मार्ग देखाउने काम गरिरहेका छन्। त्यसैले २१३औँ भानु जयन्तीको अवसरमा हामी आदिकविप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्दै नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा आफूलाई समर्पित गर्ने सङ्कल्प गरौँ। यही नै आदिकवि भानुभक्त आचार्यप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ।