स्वास्थ्य प्रवर्धनका लागि रसायन चिकित्सा

शम्भु चापागाई

९ भाद्र २०८३, मंगलवार १३:५९

आयुर्वेदमा रसायन चिकित्साको विस्तृत व्याख्या गरेका छन्। यस पद्धतिले केवल रोगको उपचार मात्र नगरेर दीर्घायु, रोगप्रतिरोधी क्षमता र मानसिक प्रखरता विकास गर्ने उद्देश्य राख्दछ।यस चिकित्साले शरीरका सात धातुलाई पोषित गरी बुढ्यौलीको गतिलाई ढिलो बनाउँछ। यस अन्तर्गत कुटीप्रवेशिक र वातातपिक जस्ता स्वेदन विधिहरूका साथै अमला, अश्वगन्धा र शिलाजीत जस्ता जडीबुटीको प्रयोगबारे चर्चा गरिएको छ। आधुनिक समयमा एन्टी-एजिङ र इम्युनिटी बुस्टरका रूपमा सान्दर्भिक मानिने यो पद्धति अपनाउँदा विशेषज्ञको सल्लाह र अनुशासित जीवनशैली अनिवार्य हुने कुरामा स्रोतहरूले जोड दिएका छन्। यसले समग्रमा, शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य सुधार गरी जीवनको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्ने प्राचीन आयुर्वेदिक ज्ञानको मार्गचित्र प्रस्तुत गर्दछ।

रसायनका प्रकारहरू

चरक संहितामा रसायन विधिलाई मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गरिएको छ :

कुटीप्रवेशिक रसायन: यसमा व्यक्तिलाई विशेष रूपमा बनाइएको र सुरक्षित कुटी (घर) भित्र राखेर कठोर नियमहरू पालना गराइन्छ। यो विधि अत्यन्तै प्रभावकारी र शक्तिशाली मानिन्छ । यस विधिका मुख्य नियमहरू निम्न अनुसार छन्:

कुटीमा बस्नुपर्ने: यो विधि विशेष रूपमा बनाइएको र संरक्षित कुटी (घर) भित्रै बसेर गरिन्छ । यसमा व्यक्ति बाह्य वातावरण र सामान्य सम्पर्कबाट अलग रहनुपर्छ ।
कठोर अनुशासन: कुटीप्रवेशिक विधिमा रहँदा व्यक्तिले अत्यन्तै कठोर नियमहरू (Strict rules) पालना गर्नु अनिवार्य हुन्छ ।
शरीर शुद्धि (पूर्वकर्म): रसायन औषधि सेवन गर्नुअघि पञ्चकर्म मार्फत शरीरको पूर्ण शुद्धि गरी दोषहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउनुपर्छ ।
व्यवस्थित आहार र आचरण: औषधि सेवनका साथसाथै चिकित्सकले तोकेको विशेष आहार नियम र सदाचार रसायन (नैतिक तथा अनुशासित आचरण) को पूर्ण पालना गर्नुपर्छ ।
विशेषज्ञको निगरानी: यो विधि जटिल र शक्तिशाली हुने भएकाले यो सदैव विशेषज्ञ चिकित्सकको प्रत्यक्ष मार्गदर्शन र रेखदेखमा मात्र गर्नुपर्छ ।
पूर्ण निषेध: चिकित्सा अवधिभर मदिरा, धूम्रपान र अन्य अस्वस्थकर बानीहरू पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ ।

वातातपिक रसायन: यो विधि सामान्य दैनिक कामकाज र जीवनशैली अपनाउँदै गर्न सकिन्छ। यो व्यवहारिक र सहज हुने भएकाले धेरैका लागि उपयुक्त हुन्छ । यसलाई सामान्य हावा र घाम(वात र आतप)को सम्पर्कमा रहेर गर्न सकिन्छ । यस विधिका मुख्य नियम र प्रक्रियाहरू यस प्रकार रहेका छन्:

पूर्वकर्म (शरीर शुद्धि): रसायन औषधि सेवन गर्नुअघि पञ्चकर्म मार्फत शरीरको शुद्धि गर्नु र शरीरका दोषहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउनु अनिवार्य मानिन्छ ।
सामान्य जीवनशैलीको निरन्तरता: यो विधिको मुख्य विशेषता भनेको व्यक्तिले आफ्नो दैनिक कामकाज र सामान्य जीवनशैली जारी राख्दै औषधि सेवन गर्न सक्छ । यसका लागि कुटीप्रवेशिक विधिमा जस्तो विशेष घर (कुटी) भित्रै बस्नु पर्ने बाध्यता हुँदैन ।
आहार नियमको पालना: औषधि सेवनको समयमा विशेष आहार नियमहरू पालना गर्नुपर्छ । यस अन्तर्गत सन्तुलित, पौष्टिक र ताजा खाना खानु आवश्यक हुन्छ ।
सदाचार र आचरण नियम: यस विधिमा सदाचार (राम्रो आचरण) पालन गर्नुलाई ‘प्रधान कर्म’ को रूपमा राखिएको छ । नैतिक व्यवहार, मानसिक शान्ति र अनुशासन यस विधिको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् ।
निषेध र सावधानी: रसायन सेवन गर्दा मदिरा, धूम्रपान र अन्य अस्वस्थकर बानीहरू पूर्ण रूपमा । साथै, पर्याप्त निद्रा लिने र तनाव नियन्त्रण गर्ने नियम पनि पालना गर्नुपर्छ ।
चिकित्सकको मार्गदर्शन: यो विधि सहज भए तापनि औषधि र यसको मात्रा सधैं विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाह अनुसार मात्र तय गरिनुपर्छ ।

कुटीप्रवेशिक र वातातपिक रसायन विधिका मुख्य मुख्य फाइदा

चरक संहिताका अनुसार रसायन चिकित्सालाई दुई मुख्य विधिमा वर्गीकरण गरिएको छ, र ती दुवैका आफ्नै विशिष्ट फाइदा र विशेषताहरू छन् । यी दुई विधिका मुख्य फाइदाहरू निम्न प्रकार छन्:

१. कुटीप्रवेशिक रसायन (Kutipraveshika Rasayana)

यो विधि विशेष रूपमा निर्माण गरिएको र संरक्षित कुटी (घर) भित्र बसेर कठोर नियमहरूको पालना गर्दै गरिन्छ । यसका मुख्य फाइदाहरू निम्न हुन्:

अधिक प्रभावकारिता: यो विधिलाई रसायन चिकित्साको सबैभन्दा प्रभावकारी रूप मानिन्छ । बाहिरी वातावरणबाट अलग रहेर गरिने हुनाले यसले शरीरमा गहिरो र शक्तिशाली प्रभाव पार्छ ।
गहिरो पुनर्जीवन: यसले शरीरका सातवटै धातुहरूलाई उच्च स्तरको पोषण प्रदान गरी शरीरलाई पूर्ण रूपमा पुनर्जीवित (Rejuvenation) बनाउँछ ।
सघन स्वास्थ्य लाभ: यसले स्मरण शक्ति, बुद्धि, ओज (Immunity) र शारीरिक बललाई अत्यन्तै उच्च स्तरमा पुर्‍याउन सहयोग गर्छ ।

२. वातातपिक रसायन (Vatatapika Rasayana)

यो विधि सामान्य दैनिक जीवनशैली, कामकाज, र हावा एवं घाम (वात र आतप) को सम्पर्कमा रहेरै अपनाउन सकिन्छ । यसका मुख्य फाइदाहरू निम्न हुन्:

व्यवहारिक र सहज: यो विधि अपनाउनका लागि विशेष कुटीमा थुनिएर बस्नु पर्दैन, त्यसैले यो व्यस्त र आधुनिक जीवनशैली भएका व्यक्तिहरूका लागि अत्यन्तै सहज र व्यावहारिक छ ।
दैनिक जीवनसँग अनुकूल: व्यक्तिले आफ्नो नियमित सामाजिक र व्यावसायिक जिम्मेवारीहरू पूरा गर्दै औषधिको लाभ लिन सक्छ ।
पहुँचयोग्य: यसमा कुटीप्रवेशिक जस्तो कठोर बन्देज नहुने भएकाले यो सबैका लागि सुलभ र प्रयोग गर्न सजिलो छ ।

दुवै विधिबाट प्राप्त हुने साझा लाभहरू

चाहे कुटीप्रवेशिक होस् वा वातातपिक, विधिपूर्वक रसायन सेवन गर्दा निम्न साझा फाइदाहरू प्राप्त हुन्छन्:

दीर्घायु र एण्टी-एजिङ: बुढ्यौलीको प्रक्रियालाई ढिलो पार्दै शरीरलाई लामो समयसम्म युवा अवस्थामा राख्न र आयु बढाउन मद्दत गर्छ ।
रोगप्रतिरोध क्षमतामा वृद्धि: शरीरमा ‘ओज’ बढाएर प्राकृतिक रूपमै रोगसँग लड्ने शक्ति सुदृढ बनाउँछ ।
मानसिक र शारीरिक विकास: स्मरण शक्ति बढाउने, तनाव कम गर्ने, छालालाई चम्किलो बनाउने र शरीरलाई बलियो एवं ऊर्जावान् बनाउने काम गर्छ ।

पूर्ण विरक्ति र सघन उपचारका लागि कुटीप्रवेशिक र सामान्य जीवनयापन गर्दै स्वास्थ्य जोगाउन वातातपिक रसायनको प्रयोग गरिन्छ । दुवै अवस्थामा पञ्चकर्मद्वारा शरीर शुद्धि (पूर्वकर्म) गर्नु अनिवार्य मानिन्छ । सामान्यतया यी दुवै विधिहरू निम्न अवस्थाहरूमा प्रयोग गरिन्छन्:

रोग निवारणात्मक (Preventive): रोगहरू लाग्न नदिन र शरीरको रोगप्रतिरोधी क्षमता (Immunity) बढाउन ।
पुनर्जीवन (Rejuvenation): कुनै कडा रोग निको भएपछिको शारीरिक कमजोरी हटाउन र शक्ति पुनःस्थापना गर्न ।
वृद्धावस्था व्यवस्थापन (Geriatric Care): बुढ्यौलीका लक्षणहरू कम गर्न र एण्टी-एजिङ उपचारको रूपमा ।
मानसिक र बौद्धिक विकासका लागि: स्मरण शक्ति बढाउन, बुद्धि विकास गर्न र तनाव न्यूनीकरण गर्न ।
बाल विकासका लागि: बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक वृद्धिका लागि (विशेष गरी कश्यप संहिता अनुसार।

शरीरका सात धातुहरू-रस, रगत (रक्त), मांस, मेद, अस्थि, मज्जा र शुक्रलाई गहिरो पोषण प्रदान गरी शरीरलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा सशक्त बनाउनुका साथै रसायन चिकित्साले मानव शरीरमा रोग निवारणात्मक (Preventive) उपचारात्मक (Curative) पुनर्जीवन (Rejuvenation) वृद्धावस्था व्यवस्थापन गर्दछ । कुटीप्रवेशिक विधि बढी सघन र प्रभावकारी हुन्छ तर यसका लागि पूर्णतः छुट्टै वातावरण चाहिन्छ, जबकि वातातपिक विधि व्यस्त जीवनशैली भएका व्यक्तिहरूका लागि उपयुक्त र व्यवहारिक हुन्छ ।यद्यपि कुन विधि अपनाउने भन्ने कुरा व्यक्तिको शारीरिक क्षमता, उपलब्ध समय र चिकित्सकको सल्लाहमा निर्भर गर्दछ ।

(लेखक अधिवक्ता एवं उपभोक्ता अधिकारको क्षेत्रमा क्रियाशील छन्।)