सम्पादकीय : नारेश्वर तालको पानीसंगै समृद्धिको सम्भावना
तनहुँको व्यास नगरपालिकाले वडा नं. १० मा निर्माण गरेको नारेश्वर तालमा पानी जम्मा हुन थालेसँगै एउटा लामो समयदेखि उपेक्षित सम्भावना पुनः जागृत भएको छ। पुरिएको ताल उत्खनन गरी करिब २८ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको जलाशय निर्माण गरिनु र त्यसमा पानी सञ्चय सुरु हुनु केवल एउटा पूर्वाधार निर्माण सम्पन्न भएको विषय मात्र होइन, स्थानीय विकासको नयाँ आधार तयार हुनु पनि हो । करिब २५ हजारदेखि ३० हजार घनमिटर पानी भण्डारण गर्न सक्ने क्षमताको यो ताललाई सही ढङ्गले उपयोग गर्न सके कृषि, पर्यटन, वातावरण संरक्षण र रोजगारी सिर्जनामा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउन सक्छ ।
नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा विकासका सम्भावना प्रशस्त छन्, तर ती सम्भावनालाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने योजनाको कमी छ । प्राकृतिक स्रोतलाई संरक्षण गर्दै स्थानीय जनजीवनसँग जोड्न सकिए ग्रामीण क्षेत्रको अर्थतन्त्र बलियो बनाउन सकिन्छ । नारेश्वर ताल पनि यस्तै सम्भावना बोकेको आयोजना हो । तालमा पानी जम्मा हुन थालेको प्रारम्भिक अवस्थामै आन्तरिक पर्यटक पुग्न थालेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा तालका दृश्य प्रचार हुन थालेपछि यसको चर्चा बढ्नुले पनि पर्यटकीय सम्भावनाको संकेत गरेको छ ।
ग्रामीण पर्यटन आज केवल मनोरञ्जनको विषय रहेन । स्थानीय उत्पादन, रोजगारी, होटल तथा रेष्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला र कृषि उपजको बजार विस्तारसँग पर्यटनलाई जोड्न सकिन्छ। कुनै ठाउँमा पर्यटक पुग्दा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ स्थानीय समुदायले पाउन सके मात्र पर्यटन दिगो बन्छ । नारेश्वर ताललाई पनि घुम्न आउने मानिसले फोटो खिच्ने र फर्किने ठाउँमा सीमित नगरी स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ । ताल वरपर व्यवस्थित वनभोजस्थल, पैदलमार्ग, विश्रामस्थल, सुरक्षित जलविहार, दृश्यावलोकन स्थल तथा स्थानीय संस्कृति र खानाका परिकारको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ ।
तर पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण गर्दा प्रकृतिमाथि अनावश्यक दबाब नपर्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । तालको सुन्दरता बढाउने नाममा अव्यवस्थित संरचना बनाउने, फोहोर बढाउने वा जलचर तथा जैविक विविधतामा असर पार्ने काम गर्नु हुँदैन । पर्यटन र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै दीर्घकालीन सफलताको आधार हो । नारेश्वर तालको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कृषि हो। दुम्सीचौर आसपासका किसानका लागि सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले तालसँगै सिँचाइ ट्याङ्की निर्माण गरिएको छ। वर्षाको पानीमा निर्भर भएर खेती गर्नुपर्ने अवस्थालाई कम गर्न सकिए कृषि उत्पादनमा वृद्धि ल्याउन सकिन्छ। नियमित सिँचाइको सुविधा भएपछि किसानले मौसमी खेतीमा मात्र निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता हटाउन सक्छन् । तरकारी, फलफूल तथा अन्य नगदेबाली उत्पादन विस्तार गर्न सके स्थानीय किसानको आम्दानीसमेत बढ्न सक्छ ।
कृषिसँग पर्यटनलाई जोड्ने सम्भावना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । ताल घुम्न आउने पर्यटकलाई स्थानीय किसानले उत्पादन गरेका ताजा तरकारी, फलफूल, अचार, मह, दुग्धजन्य वस्तु तथा अन्य रैथाने उत्पादन बिक्री गर्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ। यसले एकातिर किसानलाई बजार उपलब्ध गराउँछ भने अर्कोतिर पर्यटकलाई स्थानीय उत्पादनसँग जोड्छ । तालको पानीले कृषि उत्पादन बढाउने र पर्यटकले त्यस उत्पादनको बजार सिर्जना गर्ने चक्र निर्माण गर्न सके नारेश्वर क्षेत्रको आर्थिक गतिविधि थप बलियो बन्न सक्छ । यस आयोजनाबाट रोजगारी सिर्जनाको सम्भावनालाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
ताल सञ्चालन तथा व्यवस्थापन, सरसफाइ, सुरक्षा, पर्यटन सेवा, जलविहार, होटल तथा रेष्टुरेन्ट, कृषि उत्पादन र स्थानीय उत्पादनको बिक्रीलगायतका क्षेत्रमा स्थानीय युवालाई रोजगारी दिन सकिन्छ । रोजगारीकै खोजीमा गाउँ छाडेर बाहिरिने युवालाई स्थानीय स्तरमै अवसर सिर्जना गर्ने प्रयास ग्रामीण विकासको महत्वपूर्ण पक्ष हो । ताललाई स्थानीय युवाको उद्यमशीलतासँग जोड्न सके यसको प्रभाव अझ व्यापक बन्न सक्छ । तर पूर्वाधार बनेपछि त्यसको संरक्षण र सञ्चालन झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । करिब चार करोड रुपैयाँको लगानीमा निर्माण भएको आयोजनालाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ । पानीको नियमित व्यवस्थापन, बाँध तथा संरचनाको संरक्षण, सिँचाइ प्रणालीको सञ्चालन, सरसफाइ, पर्यटकको सुरक्षा र वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ । ताल निर्माण गरेर छाड्ने होइन, त्यसको उपयोगबाट निरन्तर लाभ लिने प्रणाली बनाउनुपर्छ ।
नारेश्वर ताल व्यास नगरपालिका र गण्डकी प्रदेश सरकारको साझेदारीमा निर्माण भएको गौरवको आयोजना भएकाले यसको व्यवस्थापनमा पनि स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । स्थानीयवासीलाई आयोजनाको लाभग्राही मात्र होइन, संरक्षण र सञ्चालनको साझेदार बनाउन सके अपनत्व बढ्छ । स्थानीय आवश्यकता र सुझावका आधारमा योजना बनाउँदा आयोजनाको दिगोपनासमेत बलियो हुन्छ । नारेश्वर ताल अहिले पानीले भरिन थालेको छ । यो पानी केवल तालमा जम्मा भएको पानी नहोस्; यसले खेतमा उत्पादन, गाउँमा रोजगारी, व्यवसायमा गति र पर्यटनमा नयाँ सम्भावना ल्याओस्। विकासको वास्तविक अर्थ संरचना निर्माणमा मात्र होइन, त्यसले स्थानीय नागरिकको जीवनमा ल्याउने परिवर्तनमा हुन्छ ।
त्यसैले नारेश्वर ताललाई कृषि, पर्यटन, वातावरण र स्थानीय अर्थतन्त्रको साझा केन्द्र बनाउनेतर्फ अबको ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ । तालको पानीसँगै देखिएको सम्भावनालाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सकियो भने नारेश्वर व्यास नगरपालिकाको एउटा सुन्दर ताल मात्र रहने छैन, ग्रामीण पर्यटन र स्थानीय समृद्धिको नमुना गन्तव्य बन्न सक्नेछ । अब चुनौती ताल बनाउनु होइन, ताललाई स्थानीय जनजीवनको आयआर्जन र समृद्धिसँग जोड्नु हो ।
