सम्पादकीय : स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी बनाउने बन्दीपुर अस्पतालको अभियान
स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आधारभूत अधिकार हो । तर स्वास्थ्य संस्था नजिकै भएर पनि त्यहाँसम्म पुग्ने सहज माध्यम नहुँदा धेरै नागरिक उपचारको अवसरबाट वञ्चित भइरहेका हुन्छन् । विशेषगरी ग्रामीण तथा भौगोलिक रूपमा विकट क्षेत्रमा बिरामीका लागि अस्पतालसम्म पुग्नु नै ठूलो चुनौती बन्ने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा तनहुँको बन्दीपुर अस्पतालले सुरु गरेको सहुलियतपूर्ण विद्युतीय माइक्रो सेवा केवल यातायातको सुविधा होइन, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तारतर्फको महत्वपूर्ण कदम हो । बन्दीपुर गाउँपालिकाको पुरानो सदरमुकाममा रहेको बन्दीपुर अस्पतालले संविधान दिवसको अवसर पारेर विद्युतीय माइक्रो सेवा सञ्चालनमा ल्याएको छ ।
अस्पतालसम्म आउन कठिन हुने बिरामीलाई लक्षित गरी सुरु गरिएको यो सेवाअन्तर्गत ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिले निःशुल्क यात्रा गर्न पाउनेछन् । अन्य बिरामीले पनि निर्धारित भाडामा ५० प्रतिशत छुट पाउने व्यवस्था गरिएको छ । आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका लागि यस्तो सुविधा उपचारमा पहुँच बढाउने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ । हामीकहाँ स्वास्थ्य सेवाबारे चर्चा गर्दा प्रायः अस्पतालको भवन, चिकित्सक, उपकरण र औषधिको उपलब्धतालाई प्राथमिकता दिइन्छ । यी सबै आवश्यक विषय हुन् । तर बिरामी अस्पतालसम्म कसरी पुग्छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । गाउँमा सडक भए पनि नियमित सार्वजनिक यातायात नहुनु, निजी सवारी महँगो पर्नु, बिरामीलाई लामो दूरीसम्म बोकेर लैजानुपर्ने अवस्था आउनुजस्ता समस्या अझै ग्रामीण क्षेत्रमा विद्यमान छन् । यस्तो अवस्थामा अस्पतालले नै सहुलियतपूर्ण यातायातको व्यवस्था गर्नु व्यवहारिक र नागरिकमुखी पहल हो ।
बन्दीपुर अस्पतालले पछिल्लो समय सेवा विस्तारमा देखाएको सक्रियता पनि सकारात्मक पक्ष हो । सातै दिन बिहान ७ बजेदेखि बेलुकी ८ बजेसम्म विस्तारित ओपिडी सञ्चालन हुनु दैनिक काम गर्ने नागरिकका लागि उपयोगी बनेको देखिन्छ । दैनिक ज्यालादारी मजदुर, शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थीले नियमित कार्यालय तथा अध्ययनको समय नछाडीकन स्वास्थ्य सेवा लिन पाउने अवस्था सिर्जना हुनु सामान्य देखिए पनि यसको सामाजिक महत्व ठूलो छ । गत आर्थिक वर्षमा बन्दीपुर अस्पतालको ओपिडीबाट २३ हजार ९८० जनाले सेवा लिनु र त्यसमध्ये ११ हजार ८०९ जनाले नियमित समयबाहेकको अतिरिक्त समयमा उपचार सेवा लिनुले पनि विस्तारित सेवाको आवश्यकता देखाउँछ।
स्वास्थ्य संस्था नागरिकको जीवनशैली र आवश्यकताअनुसार खुल्न सक्नुपर्छ भन्ने यसबाट स्पष्ट हुन्छ । अस्पतालको समय बिरामीको सुविधाअनुकूल बनाउन सकिए उपचारका लागि काम वा पढाइ छाड्नुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ । अस्पतालले परीक्षण सेवामा समेत विस्तार थालेको छ । बन्दीपुरमै थाइराइड, भिटामिन–डी र भिटामिन बी–१२ परीक्षण सुरु हुनु स्थानीय नागरिकका लागि महत्वपूर्ण सुविधा हो । यसअघि सामान्य परीक्षणका लागि समेत अन्यत्र जानुपर्ने बाध्यता थियो भने यस्ता सेवा स्थानीयस्तरमै उपलब्ध हुँदा समय र खर्च दुवै बचत हुन्छ । आकस्मिक उपचारका लागि डिफिब्रिलेटरको व्यवस्था तथा रेबिजविरुद्धको खोप नियमित उपलब्ध गराउने प्रयास पनि आवश्यकतामा आधारित सेवा विस्तारका उदाहरण हुन् ।
चालु आर्थिक वर्षभित्र फिजियोथेरापी, पोस्टमार्टम, डायलायसिस, अपरेसन थिएटर, ब्लड बैंक, थ्री–डी भिडियो एक्सरे तथा क्याबिनसहितको भर्ना सेवा सञ्चालन गर्ने योजना अघि सारिएको छ । यी सेवा सञ्चालनमा आएमा बन्दीपुर र आसपासका नागरिकले सामान्यदेखि विशिष्टीकृत उपचारका लागि अन्यत्र धाउनुपर्ने अवस्था केही हदसम्म कम हुन सक्छ। तर प्रत्येक सेवा सञ्चालनअघि आवश्यक जनशक्ति, उपकरण, सुरक्षा मापदण्ड र आर्थिक स्रोतको दीर्घकालीन सुनिश्चितता गर्नुपर्छ । अस्पतालको विकास केवल अस्पताल प्रशासनको जिम्मेवारी होइन ।
स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, स्वास्थ्य संस्था, निजी क्षेत्र, दाता र समुदायबीचको सहकार्यबाट मात्रै स्थानीय अस्पताललाई दिगो र भरपर्दो बनाउन सकिन्छ। बन्दीपुर अस्पतालमा यातायातदेखि उपचारसम्म सेवा विस्तार गर्ने प्रयासले यही सहकार्यको आवश्यकता पनि देखाएको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, अस्पतालको सेवा विस्तारसँगै यसको उपयोगबारे समुदायमा जानकारी पुर्याउन आवश्यक छ । बन्दीपुर अस्पतालको सहुलियतपूर्ण इभी माइक्रो सेवा एउटा सुरुवात हो । यसको सफलता बिरामीको वास्तविक पहुँच, नियमितता र सेवाको प्रभावकारिताबाट मापन हुनेछ। सेवा आवश्यक ठाउँमा समयमै पुग्न सके मात्र यसको उद्देश्य पूरा हुन्छ। त्यसैले यातायात सेवा नियमित र भरपर्दो बनाउँदै ग्रामीण बस्तीलाई अस्पतालसँग जोड्ने मार्ग विस्तार गर्नुपर्छ ।
स्वास्थ्य सेवा भनेको अस्पतालको ढोकाभित्र मात्र सीमित विषय होइन । बिरामीलाई घरबाट अस्पतालसम्म पुर्याउने सहज व्यवस्था, समयअनुकूल सेवा, आवश्यक परीक्षण, दक्ष जनशक्ति र उपचारपछि आवश्यक परामर्शसम्मको समग्र व्यवस्था नै प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा हो । बन्दीपुर अस्पतालले सुरु गरेको पहल यही व्यापक सोचतर्फको कदम बन्न सकेमा यसको लाभ बन्दीपुरका नागरिकमा मात्र सीमित रहने छैन, आसपासका ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकले पनि प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्नेछन् । अस्पताल बनाउनु पहिलो आवश्यकता हो, तर अस्पतालसम्म पुग्ने बाटो सहज बनाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । बन्दीपुरले सुरु गरेको सहुलियतपूर्ण यातायात सेवा यही सन्देशको व्यवहारिक उदाहरण हो । अब यसलाई नियमित, व्यवस्थित र दिगो बनाउँदै अस्पतालका विस्तारित सेवाको गुणस्तर कायम गर्नु आवश्यक छ ।
