सयपत्री फूलखेती : तिहारअघि नै फूल फक्रिएपछि तनहुँका कृषकका आम्दानीको लक्ष्य जोखिममा
तनहुँ : तनहुँको म्याग्दे गाउँपालिका–४ छिम्लीश्वाराका किसानले गत वर्ष सयपत्री फूलको माग धान्न सकेनन् । बजारमा फूलको माग राम्रो भएपछि उत्साहित बनेका उनीहरूले यस वर्ष खेती विस्तार गरेर झन्डै तीन गुणा क्षेत्रफलमा फूल लगाए । तर, उत्पादन बढाएर आम्दानीको लक्ष्यसमेत तेब्बर पुर्याएका किसान अहिले फूल बिक्री हुनेमा ढुक्क छैनन् । तिहार आउनुअगावै बारीमा फूल फक्रिन थालेपछि उनीहरूलाई बजार व्यवस्थापनको चिन्ताले सताएको छ ।
गत वर्ष छ रोपनीमा गरिएको सयपत्री खेती यस वर्ष विस्तार गरेर १६ रोपनीमा पुर्याइएको छ । चण्डेश्वरी फलफूल तथा तरकारी कृषक समूहमा आबद्ध २३ जना महिलाले सामूहिक रूपमा गरेको खेतीबाट यस वर्ष १५ लाख रुपैयाँको फूल बिक्री गर्ने लक्ष्य राखेका छन् । तर, तिहार ढिलो परेका कारण फूल समयभन्दा अगाडि फक्रिन थालेपछि किसानको लगानी र अपेक्षित आम्दानी दुवै जोखिममा परेका छन् ।
समूहकी अध्यक्ष जितमाया रानाका अनुसार गत वर्ष तिहारको समयमा फूलको माग अत्यधिक थियो । उत्पादनले माग धान्न नसकेपछि यस वर्ष खेती विस्तार गरिएको हो । तर, यसपटक फूल फुल्ने समय र तिहारको मिति नमिल्दा बिक्रीमा समस्या हुने आशंका बढेको छ ।
‘गत वर्ष तिहार छिटो परेको थियो । फूल पनि राम्ररी बिक्री भयो । मागअनुसार पुर्याउनै सकेनौँ’, रानाले भनिन्, ‘यसपटक तिहार ढिलो छ । फूल भने दसैँलगत्तै फक्रिन थालेको छ । एक हप्ता अगाडि नै फूल फुलेपछि तिहारसम्म बिक्री हुन्छ कि हुँदैन भन्ने चिन्ता लागेको छ ।’
गत वर्ष छ रोपनीमा उत्पादन गरिएको सयपत्री बिक्री गरेर समूहले चार लाख ५० हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो । किसानले प्रतिकिलो तीन सय रुपैयाँका दरले फूल बिक्री गरेका थिए । बजारमा माग राम्रो र उत्पादन कम भएपछि बिक्रीमा समस्या नभएको किसानको अनुभव छ । यही सफलताले यस वर्ष खेती विस्तार गर्ने प्रेरणा दिएको थियो ।
तर, उत्पादन बढाउने तयारी गर्दा बजारको माग, फूल फुल्ने समय र बिक्रीको सुनिश्चिततामा पर्याप्त ध्यान दिन नसकिएको किसानको अनुभव छ । फूलखेतीमा उत्पादन मात्र बढाएर हुँदैन, बजारमा माग हुने समयसम्म फूलको गुणस्तर कायम राख्न पनि उत्तिकै चुनौती हुन्छ । समयमै बिक्री हुन नसके फक्रिएको फूल ओइलाउने र किसानले लागतअनुसारको मूल्यसमेत नपाउने जोखिम रहन्छ ।
मकै, मास छाडेर नगदेबालीतर्फ
छिम्लीश्वाराका किसानले केही वर्षअघिसम्म बारीमा मकै, मास र बोडी खेती गर्दै आएका थिए । परम्परागत खेतीमा श्रम र समय धेरै खर्चिए पनि आम्दानी कम भएपछि उनीहरूले वैकल्पिक खेतीको खोजी गरेका थिए । विदेशबाट समेत फूल आयात भइरहेको देखेपछि आफ्नै गाउँमा सयपत्री उत्पादन गरी स्थानीय बजारको माग पूरा गर्ने सोचका साथ गत वर्ष सामूहिक खेती सुरु गरिएको थियो । पहिलो वर्षको आम्दानीले किसानलाई उत्साहित बनायो । परम्परागत बालीको तुलनामा फूलखेतीबाट राम्रो आम्दानी लिन सकिने सम्भावना देखिएपछि २३ जना महिलाले यस वर्ष खेती विस्तार गरेका हुन् ।
समूहकी कोषाध्यक्ष सन्सरी रानाले मकै र मास खेतीमा धेरै मिहिनेत गर्दा पनि अपेक्षित आम्दानी नहुने भएकाले फूलखेती रोजेको बताइन् । ‘पहिले मकै, मास लगाउँथ्यौँ । जति दुःख गरे पनि आम्दानी कम हुन्थ्यो । फूलखेती गर्दा गत वर्ष राम्रो आम्दानी भयो’, उनले भने, ‘यसपटक तिहार ढिलो भएको छ । फूल छिटै फुलेकाले बजारमा मूल्य पाउँछौँ कि पाउँदैनौँ भन्ने चिन्ता छ ।’
उत्पादनको मूल्य किसानले पाएनन्
फूलखेती विस्तारसँगै किसानले बजारमा बिचौलियाको प्रभाव र मूल्य निर्धारणको समस्या पनि भोगिरहेका छन् । गत वर्ष प्रतिकिलो तीन सय रुपैयाँमा फूल बिक्री गरेका किसानले आफूहरूबाट खरिद गरिएको फूल उपभोक्तासम्म पुग्दा बढी मूल्यमा बिक्री हुने गरेको अनुभव सुनाएका छन् ।
बजार मूल्यबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा किसानले व्यापारीले प्रस्ताव गरेको मूल्यमा फूल बिक्री गर्नुपरेको अध्यक्ष रानाको भनाइ छ । किसानले उत्पादनमा गरेको मेहनतअनुसारको लाभ पाउन नसकेको उनको गुनासो छ । ‘फूलको मूल्य कति राख्ने भन्ने हामीलाई थाहा थिएन। प्रतिकिलो तीन सय रुपैयाँमा बिक्री गर्यौ । हामीसँग फूल किनेर लैजाने व्यापारीले उपभोक्तालाई बढी मूल्यमा बेच्नुभयो’, उनले भनिन् ‘किसान र उपभोक्ताबीच सीधै खरिद–बिक्री हुन सके किसानले राम्रो मूल्य पाउँथे र उपभोक्ताले पनि सहज रूपमा फूल पाउन सक्थे ।’
किसानले स्थानीय तहले हाटबजार वा व्यवस्थित बिक्री केन्द्रको व्यवस्था गर्नुपर्ने माग गरेका छन्। उत्पादनस्थलबाटै व्यापारीको भरमा बिक्री गर्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गरी किसान र उपभोक्ताबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित गर्न सके दुवै पक्षलाई लाभ हुने उनीहरूको अपेक्षा छ ।
मौसमले थपेको जोखिम
फूल फक्रिने समय र बजारको अनिश्चिततासँगै मौसमले पनि किसानलाई चिन्तित बनाएको छ । समूहकी सदस्य विसरा रानाले तिहारसम्म फूल बिक्री गर्न सकिने हो वा होइन भन्ने अन्योलबीच वर्षाको सम्भावनाले थप चिन्ता बढाएको बताउनुभयो। ‘फूल छिटै फुलेको छ । अब के हुन्छ भन्ने चिन्ता लागेको छ’, उनले भनिन् ‘फेरि पानी पर्छ भन्ने समाचार पनि आइरहेको छ ।’
छिम्लीश्वाराका २३ जना महिलाले सामूहिक रूपमा थालेको फूलखेतीले परम्परागत कृषिबाट व्यावसायिक उत्पादनतर्फको सम्भावना देखाएको छ । तर, उत्पादन बढाउने किसानलाई बजारको सुनिश्चितता, मूल्य निर्धारण र बिक्री वितरणमा सहयोग नपुग्ने हो भने कृषि उद्यम विस्तार दिगो हुन सक्दैन ।
स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्न स्थानीय तहले किसानको उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने संयन्त्र विकास गर्न आवश्यक छ । फूलखेतीको क्षेत्र विस्तार गर्न प्रोत्साहनसँगै उत्पादन चक्र, चाडपर्वको माग, संकलन, भण्डारण र बिक्री व्यवस्थापनमा समेत प्राविधिक तथा संस्थागत सहयोग पुर्याउन सके मात्रै किसानको मेहनत आम्दानीमा रूपान्तरण हुन सक्छ ।
