तिहार पर्व : फूल, दीप र आत्मीयताको त्रिवेणी
लक्ष्मी श्रेष्ठ
मानव जीवनलाई सुन्दर, सार्थक र उल्लासमय बनाउने अनेकौँ आधारमध्ये संस्कृति, परम्परा र आत्मीय सम्बन्धको विशेष महत्व रहन्छ । चाडपर्वहरू यिनै सांस्कृतिक मूल्य, सामाजिक सद्भाव र मानवीय संवेदनालाई जीवन्त राख्ने माध्यम हुन् । नेपाली समाजमा मनाइने विविध चाडपर्वमध्ये तिहार प्रकृति, संस्कृति, आस्था र आत्मीयताको अनुपम सङ्गमका रूपमा परिचित छ । सयपत्री र मखमली फूलको सुगन्ध, दीपको झिलिमिली प्रकाश, देउसीभैलोको मधुर गुञ्जन र दाजुभाइ दिदीबहिनीबीचको स्नेहपूर्ण सम्बन्धले यस पर्वलाई विशेष बनाएका छन् । तिहारलाई फूल, दीप र आत्मीयताको त्रिवेणीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ, जहाँ फूलले प्रकृतिको सौन्दर्य, दीपले ज्ञान र चेतनाको उज्यालो तथा आत्मीयताले मानवीय सम्बन्धको न्यानोपन अभिव्यक्त गर्दछन् ।
तिहारको सांस्कृतिक सौन्दर्यमा फूलको महत्वपूर्ण स्थान छ । विशेषगरी सयपत्री र मखमली फूल यस पर्वका अभिन्न पहिचान बनेका छन् । घरका ढोका, झ्याल, आँगन र पूजास्थलमा सजाइने फूलमालाले वातावरणलाई सुन्दर र उल्लासमय बनाउँछन् । सयपत्रीको पहेँलो रङले उमङ्ग, उत्साह र समृद्धिको अनुभूति गराउँछ भने मखमलीको दीर्घस्थायित्वले प्रेम, विश्वास र सम्बन्धको निरन्तरताको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको हुन्छ । फूल केवल सजावटको वस्तु होइन, यो प्रकृतिको उपहार र मानवीय संवेदनाको अभिव्यक्ति पनि हो । तिहारमा फूलको प्रयोगले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सौन्दर्यबोध र मौलिक संस्कृतिप्रतिको अपनत्वलाई उजागर गर्दछ । फूलखेती तथा यसको व्यापारले कृषक र स्थानीय व्यवसायीको आर्थिक गतिविधिमा समेत योगदान पुर्याउँछ । त्यसैले तिहारमा स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु, प्राकृतिक फूलको संरक्षण गर्नु र स्वदेशी उत्पादनको उपयोग बढाउनु आर्थिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले पनि सान्दर्भिक हुन्छ । फूलको सुगन्धजस्तै हाम्रो व्यवहार र सम्बन्ध पनि सदैव सुगन्धित रहून् भन्ने सन्देश यस पर्वले प्रदान गर्दछ ।
तिहारको अर्को विशिष्ट पहिचान दीप हो । दीपावली अर्थात् दीपहरूको पंक्तिले घर, आँगन र बस्तीलाई उज्यालो बनाउने पर्वको रुपमा यसलाई लिइन्छ । लक्ष्मीपूजाको साँझ घर सफा गरी दीप प्रज्वलन गर्ने, झिलिमिली बत्ती बाल्ने, रङ्गोली बनाउने र घरलाई फूलमालाले सजाउने परम्पराले यस पर्वको सौन्दर्यलाई थप आकर्षक बनाउँछ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन धनधान्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ । स्वच्छता, परिश्रम, सकारात्मक सोच र समृद्धिप्रतिको आकार्षण यस परम्परासँग जोडिएका छन् ।
दीपको महत्व बाहिरी प्रकाशमा मात्र सीमित छैन । यसले अज्ञानतामाथि ज्ञानको, निराशामाथि आशाको, घृणामाथि प्रेमको र विकृतिमाथि सदाचारको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । एउटा सानो दीपले पनि अँध्यारो वातावरणलाई उज्यालो बनाउन सक्छ भन्ने सत्यले व्यक्तिको सानो सकारात्मक प्रयासले पनि परिवार र समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने सन्देश दिन्छ ।
आजको समयमा प्रविधिको विकाससँगै विद्युतीय बत्ती र आधुनिक सजावटले तिहारलाई थप आकर्षक बनाएका छन् । तथापि, बाहिरी झिलिमिलीभन्दा मन र व्यवहारको उज्यालो महत्वपूर्ण हुन्छ । देखासिकी, अनावश्यक खर्च, ध्वनि तथा वायु प्रदूषण र पटाकाको अत्यधिक प्रयोगले पर्वको मौलिक सौन्दर्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले वातावरणमैत्री, मितव्ययी र मर्यादित ढङ्गले दीपावली मनाउनु समयसापेक्ष आवश्यकता हो । ज्ञान, विवेक, सहिष्णुता र सकारात्मक चेतनाको दीप प्रत्येक व्यक्तिको मनमा प्रज्वलित हुन सकेमा तिहारको सन्देश अझ सार्थक बन्नेछ ।
तिहारको तेस्रो तथा सबैभन्दा महत्वपूर्ण आयाम आत्मीयता हो । यस पर्वले मानिसलाई मानिससँग मात्र होइन, प्रकृति र अन्य जीवजन्तुसँग पनि प्रेमपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्दछ । पाँच दिनसम्म मनाइने यमपञ्चकका प्रत्येक दिनले फरकफरक सन्देश प्रवाह गर्दछन् । काग तिहारमा कागको पूजा गरी प्रकृतिका जीवप्रतिको सम्मान व्यक्त गरिन्छ । कुकुर तिहारमा कुकुरको निष्ठा, इमानदारी र सुरक्षात्मक भूमिकाको कदर गरिन्छ । गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजाले पवित्रता, स्वच्छता र समृद्धिको कामना गर्दछन् । गोवर्धन पूजाले कृषि, श्रम र प्रकृतिको महत्वलाई उजागर गर्छ भने नेवार समुदायमा मनाइने म्हः पूजाले आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि र आत्मबोधको सन्देश दिन्छ ।
तिहारको अर्को जीवन्त पक्ष देउसीभैलो हो । गाउँबस्ती र सहरका टोलटोलमा समूह बनाएर घरघरमा पुग्दै गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँछ । देउसीभैलोका गीतमा नेपाली लोकजीवन, हास्यव्यङ्ग्य, सामाजिक चेतना र सांस्कृतिक पहिचानका विविध पक्ष समेटिएका हुन्छन् । यसले पुस्तान्तरण हुँदै आएको लोकसंस्कृतिको संरक्षण गर्नुका साथै सामूहिकता, सहकार्य र सामाजिक एकताको भावना विकास गर्दछ । यसको मौलिकता र मर्यादा कायम राख्नु वर्तमान पुस्ताको जिम्मेवारी हो । तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र समर्पणको अनुपम प्रतीक हो । दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, मखमली तथा सयपत्रीको माला पहिर्याउने र मिठा परिकार खुवाउने परम्परा छ । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति सम्मान, स्नेह र सद्भाव व्यक्त गर्दछन् । यस अवसरले टाढिएका आफन्तलाई नजिक ल्याउने, पुराना सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने र पारिवारिक आत्मीयतालाई अझ प्रगाढ बनाउने काम गर्दछ । यसको सन्देश दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीमा मात्र सीमित नभई समग्र समाजमा प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहयोगको भावना विस्तार गर्नु पनि हो ।
वर्तमान समाजमा तीव्र आधुनिकीकरण, प्रविधिको विस्तार, व्यस्त जीवनशैली र वैयक्तिकताका कारण पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा दूरी बढ्दै गएको अनुभूति हुन्छ । यस्तो अवस्थामा तिहारले मानिसलाई आफ्नो मौलिक पहिचान, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक उत्तरदायित्व स्मरण गराउँछ । सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना साटासाट गर्नु उपयोगी भए पनि प्रत्यक्ष भेटघाट, आत्मीय संवाद र मानवीय सम्बन्धको विकल्प बन्न सक्दैन । त्यसैले प्रविधिको सदुपयोग गर्दै मौलिक संस्कार र परम्परालाई जीवन्त राख्नु आवश्यक छ ।
त्यसैगरी चाडपर्वलाई खर्च र प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धा बनाउनुको सट्टा खुसी, सद्भाव र सहयोगको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार, ज्येष्ठ नागरिक, असहाय तथा एक्लोपन अनुभव गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई समेत पर्वको खुसीमा सहभागी गराउन सकियो भने तिहारको मानवीय महत्त्व अझ उचो हुनेछ । पर्वको वास्तविक सफलता घरको सजावट र उपहारको मूल्यमा होइन, मानिसको मनमा सिर्जना हुने खुसी, सम्मान र आत्मीयतामा निहित हुन्छ ।
तिहार फूल, दीप र आत्मीयताको सुन्दर त्रिवेणी हो । फूलले प्रकृतिको सौन्दर्य र जीवनको कोमलता सिकाउँछ, दीपले ज्ञान, चेतना र सकारात्मकताको प्रकाश फैलाउन प्रेरित गर्छ भने आत्मीयताले सम्बन्धमा प्रेम, विश्वास र सद्भावको आधार निर्माण गर्दछ । यस पर्वका विविध गतिविधि, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराले नेपाली समाजको मौलिक पहिचानलाई जीवन्त राखेका छन् । त्यसैले तिहारलाई केवल औपचारिक धार्मिक अनुष्ठान वा मनोरञ्जनको पर्वका रूपमा सीमित गर्नुहुँदैन । यसले प्रदान गर्ने मानवीय मूल्य, सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक एकताको सन्देशलाई दैनिक जीवनमा समेत आत्मसात् गर्नुपर्छ ।
अन्ततः घरआँगनमा सयपत्री फुलिरहून्, प्रत्येक मनमा सद्विचारका दीप बलिरहून् र मानवीय सम्बन्धमा आत्मीयताको सुगन्ध फैलिरहोस् । फूलको सुन्दरता, दीपको उज्यालो र आत्मीयताको न्यानोपनले हाम्रो व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समग्र समाजलाई नै सुन्दर, सभ्य र समुन्नत बनाउन सकोस् । यही नै तिहारको वास्तविक सन्देश र ‘फूल, दीप र आत्मीयताको त्रिवेणी’ को सार्थकता हो । तिहार नेपाली समाजको सांस्कृतिक वैभव, धार्मिक आस्था र सामाजिक आत्मीयताको अनुपम उत्सव हो । कागको सम्मानदेखि कुकुरको निष्ठासम्म, गाई र लक्ष्मीको पूजादेखि गोवर्धन तथा म्हः पूजासम्म, देउसीभैलोको सामूहिक उल्लासदेखि भाइटीकाको पवित्र सम्बन्धसम्म यस पर्वका प्रत्येक गतिविधिले विशिष्ट जीवनदर्शन बोकेका छन् । यसले मानिसलाई प्रकृतिसँग प्रेम गर्न, श्रमको सम्मान गर्न, सम्बन्धको मूल्य बुझ्न र समाजमा सद्भाव कायम राख्न प्रेरित गर्दछ । तिहारको वास्तविक उज्यालो दियो र बत्तीमा मात्र होइन, मानवीय व्यवहार, विचार र सम्बन्धमा पनि प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ । घरआँगनमा बल्ने दीपले अँध्यारो हटाएझैँ मनभित्रको अहंकार, द्वेष र वैमनस्य हटाएर प्रेम, सद्भाव र सहिष्णुताको प्रकाश फैलाउन सकियो भने मात्र तिहारको सार्थकता पुष्टि हुनेछ । त्यसैले फूलको सुगन्ध, दीपको उज्यालो र आत्मीय सम्बन्धको मिठासलाई जीवन्त राख्दै तिहारलाई हाम्रो मौलिक पहिचान र सामाजिक एकताको जीवन्त प्रतीकका रूपमा निरन्तरता दिनु आजको आवश्यकता हो ।
