चुम उपत्यका पर्यटन र मनास्लु आरोहण
के.बि. मसाल
गण्डकी प्रदेशमा हिमालपारीका दुइ जिल्ला मनाङ र मुस्ताङ वाहृय पर्यटकहरु धेरै पुग्ने जिल्ला हुन । पदयात्रामा रमाउने धेरै पर्यटकहरु राउण्ड अन्नपूर्णको यात्रामा यी दुइ जिल्लामा पदयात्रा गर्दछन । पर्यटनको क्षेत्रमा बिश्वमानै मनाङ र मुस्ताङको बारेमा धेरै चर्चा हुने गर्दछ । मनाङ सगै जोडिएको उपल्लो गोरखाको हिमालपारीको चुमनुव्री उपत्यकामा पर्ने मनास्लु हिमाल, श्रृगी हिमाल र ऐतिहासिक र पुरातात्वीक हिसाबको चुम र नुब्री उपत्यका पुग्ने पर्यटकहरुको संख्या पनि धेरै छ । उत्तरी गोरखामा दुइ वटा मनोरम पर्यटकीय उपत्यका छन् चुम र नुव्री । चुम उपत्यकामा चुम्चेत र छेकम्पारमा पर्दछ । नुव्रीमा बिही, प्रोक, ल्हो र सामागाउँ पर्दछ । चुम उपत्यका शान्ति र अहिंसा क्षेत्र भनेर विश्वभर चिनिन्छ ।
जापानी नागरिक टोसी इमानोसीले पहिलोपल्ट सन् १९५६ मा मनास्लु हिमाल आरोहण गरेपछि हरेक वर्ष हिमाल आरोहण गर्ने विदेशी पर्यटकको संख्या बढेको छ । मनास्लु क्षेत्र भ्रमण गर्नेमा जर्मन र फ्रान्सका पर्यटक धेरै हुन्छन । नेदरल्यान्ड, ब्राजिल, स्पेन, अर्जेन्टिना, जोर्डन, फिनल्यान्ड, उरुग्वे, पोल्यान्ड, जापान, चीन, र्टर्की, अमेरिका र साउथ अफ्रिकाका नागरिकहरु पनि मनास्लु क्षेत्रमा पुग्ने गर्दछन । भनिन्छ नेपालमा रहेको सगरमाथालाई बेलायतीहरुले आफ्नो माने जस्तै मनास्लुलाई जापानी पर्वतको रुपमा लिइन्छ । मनास्लु हिमाल संसारको आठौँ अग्लो र नेपालको सातौँ अग्लो हिमाल हो । मनास्लु हिमालको उचाई ८ हजार १५६ मिटर छ । चुमनुब्री उपत्यकामा पर्ने मनास्लु हिमाल माउन्ट किलरका नामले पनि चिनिन्छ । मनास्लु हिमाल आरोहण गर्नुलाई आरोही पर्यटकले आफुलाई साहसिक मान्छन् । मनास्लु क्षेत्रमा पर्यटकले तीन सातासम्म बिताउँछन् ।
वाहृय पर्यटकहरु बिशेष गरी नेपालमा हिमाल आरोहण, हिमाली क्षेत्रमा पदयात्रा, यहाको सस्कृति र जैबिक बिविधताको बारेमा अध्यन अवलोकन गर्नमा रुचि राख्दछन । गोरखा जिल्लाको उत्तरी भेग मनास्लु संरक्षण क्षेत्र भित्र पर्ने कुल्हा पाल्साङ हिमाल, गणेश हिमाल, श्रृङ्गी हिमाल वीचमा बग्ने बुढिगण्डकी र स्यारखोलाको बिचमा बनेको चुम र नुब्री उपत्यकामा पर्यटकहरु पुग्दछन । पर्यटकहरु गोरखाको आरुघाट हुँदै सोती, माछाखोला, सिर्दिबास भएर छेकम्पारको चुम उपत्यका पुग्ने गर्दछन । बेनीघाट-आरुघाट-लार्केभञ्ज्याङ सडकको बुढिगडकी र स्यारखोला मिसिएको ठाउ गम्पुलबाट चुम उपत्यका र नुब्री उपत्यका जाने बाटो छुट्टीन्छ । धेरै पर्यटकहरु पहिला चुम उपत्यका पुग्दछन । भने चुमबाट फर्किएर सामागाउँ हुँदै नुब्री उपत्यका भएर अधिकांश पर्यटक लार्केपास गरेर मनाङको थोचे हुँदै लमजुङको बेसिशहर फर्कन्छन् भने कतिपय सामागाउँबाट आरुघाट र्फकन्छन् ।
आरुघाटबाट लार्केभञ्ज्याङसम्म पदयात्रा गर्ने पर्यटकहरुले बुढीगण्डकीको झोलुङे पुल २० ठाउमा तर्नु पर्दछ । चुम उपत्यका पुगेपछि पर्यटक स्वर्गको अनुभूति गर्दछन । चुम उपत्यका अदभूत आध्यात्मिक भूमि मानिन्छ । चुमको पिरेन फु गुफाको ढुङ्गामा तिब्बतका महान तान्त्रिक गुरु चिप्चुन मिलारेपाको पैतालाको छाप छ । उनी एघारौँ शताब्दीमा यस गुफामा आएर ध्यान र साधना गरेर बसेका थिए भन्ने मान्यता रहेको छ । चुमका गुम्बामध्ये राछेन गुम्बा र मु गुम्बा बढी महत्वपूर्ण मानिन्छन् । तिब्बती बौद्ध धर्मशास्त्रअनुसार किमोलुङ बेयुलको अर्थ शान्ति र खुसियालीको उपत्यका भन्ने हुन्छ। चुम उपत्यकाको हिमाली मनोरम दृश्य र गुम्बा, माने, कानी, मन्दाम, छोर्तेन र घरघरमा फहराएका लुङदर अर्थात झन्डाले पर्यटकहरुलाई स्वर्गीय आनन्दको अनुभूति दिलाउँछ । तीन हजार मिटरको उचाइमा रहेको चुम करिब २० वर्गकिलोमिटर क्षेत्रको उपत्यका बनेको छ । उपत्यकाको बीचबाट स्यारखोला बगेको छ । माथिल्लो चुम अर्थात छेकम्पार चीनको तिब्बतसम्म फैलिएको छ । सबैभन्दा बढी उचाइमा ३ हजार ५१० मिटरमा म्हु गुम्बा रहेको छ । अन्य सानाठूला गरेर चुममा २३ वटा गुम्बा छन् । अर्को चुम्चेत अर्थात तल्लो चुममा १० वटा गुम्बाहरु पर्छन् ।
चुम उपत्यकामा शान्तिप्रिय संस्कार र संस्कृति, बौद्ध धर्मसम्बन्धी प्राचीन मानी, कानी, छयोर्तेन, चैत्य, स्मारक र तिब्बती संस्कृतिको अलग्गै महत्व छ । चुम उपत्यकामा वौद्ध समुदाय धेरै भएकाले वौद्ध भिक्षु भिक्षुनीहरु धेरै छन । यही क्षेत्रमा विश्वकै सबैभन्दा पुरानो डेफु डोल्मा भिक्षुनी (आनी) गुम्बा रहेको छ । यो गुम्वा करिब ८२० बर्ष अघि स्थापना भएको मानिन्छ । चुम क्षेत्रलाई जीवजन्तुको खुला संग्रहालय भन्दा पनि हुन्छ । चुम क्षेत्रका जीव-जनावर र चराचुरुंगीको मानिससँग पारिवारिक सम्बन्ध छ । चुम क्षेत्रमा झारल, घोरल, कस्तुरी मृग, कालिज, डाँफे तथा मुनाल फ्या अर्थात स्थानीय भाषामा मुसा भनिन्छ र लंगुर बाँदर जस्ता जिवजन्तु पाइन्छ । पर्यटकहरुले पदमार्गमा खुल्ला रुपमा झारल नाउर कस्तुरी घर वरपर चरिरहेको देख्दछन । मानिससँगै जंगली जनावर पनि खेलिरहेका हुन्छन् । चुमको अर्थ खा चुम, निग चुम हो । यो भनेको आँखा चिम, मुख चिम, अर्थात् धार्मिक रुपले काम गर्ने, शान्त र इमान्दार भन्ने हो । त्यस्तै चुम भनेको धम चुम शान्त र इमान्दार धार्मिक व्यक्तिहरुको बसोबास गर्ने ठाउँ भन्ने बुझिन्छ ।
चुम क्षेत्रलाई अहिंसा क्षेत्रको रुपमा पनि चिनिन्छ । चुम उपत्यकामा कहिल्यै पनि काटमार गरिँदैन । यो क्षेत्रमा पशुहत्या निषेध गरिएको छ । चुमचेतलाई तल्लो चुम र छेकम्पारलाई माथिल्लो चम भनेर पनि चिनिन्छ । यो उपत्यकामा पर्ने अति प्राचीन ऐतिहासिक तथा पवित्र भूमि आजसम्म पनि बौद्ध धर्मको आस्था र उपासना स्थलको रुपमा रहिआएको छ । गणेश हिमाल, बौद्ध हिमाल र श्रृङ्गी हिमालले चुम उपत्यकाको प्राकृतिक सौन्दर्य थपिदिएको छ । हिमालको दृष्यावलोकनको लागि पनि पर्यटकहरु चुम उपत्यका पुग्ने गर्दछन । तिब्बतसंग जोडिएको निले गाउँ चुम उपत्यका पुगेपछि पर्यटकहरु पुग्न खोज्दछन । चुम उपत्यका मनास्लु संरक्षण क्षेत्रमा पर्दछ । चुमले वातावरण संरक्षण तथा जैविक विविधता सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारहरु पनि प्राप्त गरेको छ । यसले पर्यटनको क्षेत्रमा नेपाललाई नै प्रतिष्ठित बनाइ दिएको छ । हिमाली जनजीवन, बौद्ध संस्कृति, चुम्बा संस्कृति र प्राचीन सम्पदाहरु माने, गुम्बा, चैत्य, गुफा आदि अवलोकन गर्दा चुम उपत्यका पुगेपछि पर्यटकहरु रमाउछन ।
गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिकाको चुम्चेत र छेकम्पार दुइ वडालाई चुम उपत्यका भनिन्छ । करिब ८ सय घरधुरी रहेको चुम उपत्यकामा कहिल्यै पनि काटमार गरिँदैन । जहाँ घोषित रुपमै पशुवली निषेध गरिएको छ । जुन कुराले पर्यटकहरु अचम्म मान्दछन । पशुबली त टाढाको कुरा जंगलमा गुलेली समेत हान्न पाइदैन । चुमका बासिन्दाहरुले दुध, दही, ध्यू, छुर्पीको लागि मात्रै पशुपालन गर्छन । चीनसँग सीमा जोडिएको यी गाउँको प्रहरी चौकीमा बस्ने प्रहरीहरुले समेत काटमार गर्न पाउँदैनन् । चुम उपत्यका जाने पर्यटकहरुले पनि मासु खान पाउँदैनन् । किनभने होटलहरु सबै शाकाहारी मात्रै हुन्छन् । यो नियम अर्थात स्याग्या नियम उल्लंघन गर्नेले ५० हजार रुपैयाँ जरिवाना तिर्नुपर्ने हुन्छ । जरिवाना मात्र होइन गुम्बामा गएर एक हजारवटा बत्ती बालेर मूर्तिलाई एक हजार पटक नै ढोगेर माफी पनि माग्नुपर्छ । यो नियम चुम उपत्यकामा काम विशेषले जाने पर्यटक, सरकारी, गैरसरकारी कर्मचारी, प्रहरी सबैले पालना गर्नुपर्ने व्यवस्था छ ।
चुमनुब्रीमा पर्ने ल्हो, प्रोक, बिही, चुम्चेत, छेकम्पार, सिर्दिवास र सामागाउँ पर्यटकीय क्षेत्र मनास्लु संरक्षण क्षेत्र भित्र पर्दछ । अहिले माथिल्लो मनास्लु क्षेत्रमा बढी पर्यटकहरु पुग्दछन । जहाँ लहरै देखिने टलक्क टल्किएका हिमाल, मनास्लुको हिउँ पग्लेर बनेको वीरेन्द्र ताल, काल ताल, गुम्बा, माने, चैत्य अनि हरिया खर्कले मनास्लु पुग्ने पर्यटकलाई आकर्षण गर्दछ । चुम उपत्यकामा राजेन गुम्बा, मु गुम्बा, मिलारेपा थिरन फु जस्ता ऐतिहासिक सम्पदामा पर्यटकहरु पुग्दछन । नुब्री उपत्यकामा पर्यटकहरुका लागि मनमोहक ठाउँहरु छन् । गोम्बालोम्टाङ गणेश हिमालको वेसक्याम्प नजिकै धोरचोङ पास, कुताङ क्षेत्र, सेराङ, काल ताल, इनाङ गुम्बा, मनास्लु वेश क्याम्प, रुइला पास, लार्के पास र खर्कहरुमा पर्यटकहरु पुग्दछन । चुमनुब्री क्षेत्रमा अहिले पर्यटनको लागि ठूलो लगानीमा होटल सञ्चालन भएका छन ।
चुमनुब्रीमा उपत्यकामा पर्यटकहरुलाई खाना बस्न कुनै असुबिधा हुदैन । गाउँमा होटल र होमस्टको सुविधा पर्यटकहरुले पाउछन । अहिले चुमनुब्री उपत्यकामा पर्यटकहरुका लागि पदमार्ग राम्रो बनेको छ । पर्यटकहरु मनास्लु क्षेत्रमा जादा धेरै पर्यटकहरु चुम उपत्यका पुगेकै हुन्छन । चुम उपत्यकामा पुग्ने अधिकाशं पर्यटकहरु नुब्री हुँदै लार्के पास भएर मिताङ स्याउलीखर्क सुतिखोला भएर तिल्चे हुदै मनाङको थोचे धारापानीमा निस्कन्छन् । लार्के पास नपुग्ने पर्यटकहरु गएकै बाटो फर्कने गर्दछन । चुमनुब्री अर्थाच मनास्लु पदमार्गमा वाहृय पर्यटकहरु मात्र होइन आजभोली आन्तरिह पर्यटकहरु समेत पदयात्रामा रमाउछन । पदमार्गमा फुलेका रंगीबिरंगी हिमाली फूल र तिनको बास्नाले पर्यटकलाई मोहित पार्ने गर्दछ । हिमाल प्रतिको मोह, पहाडका रमणीय दृश्य र हिमालका अनुपम रंगहरुको फोटो खिच्न पाउँदा पर्यटकहरु खुसी हुने गर्दछन् ।
बुढीगण्डकीको किनारै किनार बेनीघाट-आरुघाट-लार्केभञ्ज्याङ सडकको मनास्लु क्षेत्र जोडने सडक अहिले बुढिगडकी र स्यारखोला मिसिएको ठाउ गम्पुल अर्थात म्याकफेदी सम्म पुगेको छ। म्याकफेदी चुमनुब्री गाउँपालिकाको केन्द्र फिलिम बजार नजिकै पर्दछ । बेनिघाट आरुघाट लार्केभन्जाङ्ग सडकको कूल १५४ किलोमिटर पर्दछ । लार्केभञ्ज्याङ सडक खण्ड ९२ किलोमिटर सडक ट्रयाक खोल्ने काम नेपाली सेनाले गर्दै छ । सेनाले लार्के भञ्ज्याङसम्म सडक जोडने र नियमित सवारी आउजाउ हुने हो भने पर्यटकहरुलाई मात्र होइन उत्तरी गोरखाका सर्वसाधारणको दैनिक जीवन निकै सस्तो र सजह हुन्छ । चीनको सीमासम्म सडक सञ्जाल पुर्याउन अब झण्डै ६० किलोमिटर ट्रयाक निर्माण हुन बाँकी रहेको छ । आरुघाटबजार देखि थुमीको आर्खेतबजार, सोतिबजार, लापुवेसी, माछाखोला, तातोपानी, जगत, फिलिम क्षेत्रमा पर्यटकहरुलाई लक्षित गरी सानाठूला होटल सञ्चालनमा छन । मनास्लु पदमार्गमा फिलिम बजार भन्दा माथी सडक पहुँच छैन । बिही, प्रोक, ल्हो, छेकम्पार, सामागाउँ क्षेत्रमा पदमार्गमा यात्रा गर्ने पर्यटकहरुका लागि होटलहरु सञ्चालनमा छन ।
पदमार्गमा यात्रा गर्ने पर्यटकलाई आफू पुग्ने गन्तव्यका बारेमा पूर्व जानकारी दिन पदमार्गमा सूचना बोर्ड राखिएको छ । यामगाउँ, काशीगाउँ, धार्चेडाँडा, माछीखोला र यारुबगरमा सूचना बोर्ड राखिएको छ । पदमार्गमा पर्यटकलाई पर्यटकीय स्थानको उचाइ, पर्यटकीय गन्तव्य पुग्न लाग्ने समय, एक ठाउँदेखि अर्को ठाउँसम्मको दूरी लगायतका सूचना बोर्डले पर्यटकहरुललाई सजिलो भएको छ । सूचना बोर्डमा पदर्मागमा पर्ने खोलानाला, ताल, पुलका साथै ती क्षेत्रमा पाइने जगली जनावरका बारेमा पनि जानकारी दिइएको छ । हिमालय क्षेत्रको पदयात्राका क्षणहरु अबिस्मरणीय हुन्छन । नयाँ ठाउँमा यात्रा गर्न जति रमाइलो र मनोरम हुन्छ त्यतिनै कठिन पनि हुन्छ । यात्रालाई सहज बनाउन आफ्नो स्वास्थ स्थितिको पनि पर्यटकहरुले ख्याल राख्नु पर्दछ । पर्यटकहरुले आफू जाने गन्तव्यको बारेमा पूर्व जानकारी लिएर मात्र यात्रामा जादा राम्रो हुन्छ । पदयात्रामा वातावरण तथा मौसम सुहाउदो लुगा बोकेर मात्र यात्रा गर्नु पर्दछ । पदयात्राका क्रममा चाहिने अत्यावश्यक सामग्री बोकेर हिड्नु पर्दछ । प्राथमिक उपचारका सामग्रीहरु आफूसँगै राख्न्नु पर्दछ । ती सामग्री आपतकालिन अवस्थाका लागि चाहिन सक्दछ । मोबाइल फोन लिई हिडे यात्रामा सजिलो हुन्छ । सकेसम्म यस्तो पदयात्रामा एक्लै नगई साथी वा गाईडको साथमा जानु पर्दछ ।
कसरी पुग्ने चुमनुब्री उपत्यका ?
चुमनुब्री उपत्यका गोरखाको आरुघाट क्षेत्र हुँदै र लमजुङबाट मनाङको धारापानी हुदै लार्के पास गरेर पनि जान सकिन्छ। मनास्लु क्षेत्र अर्थात चुमनुब्री उपत्यकामा जाने गोरखाबाट धेरै बाटो छन् । गोरखाको आरुघाट बजार मध्य पहाडीलोक मार्गमा पर्दछ । आरुघाटमा पृथ्वीराजमार्गमा पर्ने बेनिघाट देखि बसमा यात्रा गर्न पनि सकिन्छ । आरुघाटमा धादीङ बेसीबाट समेत मोटरमार्ग जोडिएको छ । गोरखा बजार र पोखरादेखि मध्यपहाडी लोकमार्गबाट यात्रा गर्ने पर्यटकहरुका लागि पनि सडक मार्गले आरुघाट बजार जोडिदिन्छ । आरुघाट देखि सोती खोला, लापुवेँसी, माछाखोला हुदै यात्रा गर्न पर्दछ । त्यस्तै अर्को रुट भनेको बारपाकबाट लाप्राक हुँदै सिंग्ला निस्किएर माछाखोला नै निस्कने पदमार्ग पनि छ । अर्को धादिङको फूलखर्क हुँदै गोरखाको केरौँजा यार्साबाट माछाखोला पुग्ने पदमार्ग पनि पर्यटकहरले प्रयोग गर्न सक्दछन । माछाखोलाबाट दोभान, जगत, फिलिम हुँदै चुम उपत्यका पुग्न सकिन्छ ।
