चतराधाम, पर्यटन र कुम्भ मेला
के.बि. मसाल
नेपालमा धेरै पर्यटनकास्थल तीर्थाटनसंग जोडिएका छन । तीर्थाटनका लागि नेपाली मात्र होइन भारतबाट पनि नेपालमा प्रत्येक वर्ष लाखौंको संख्यामा पर्यटकहरु आउँछन् । भारतबाट आउने तीर्थाटनका पर्यटकहरु विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकामा पशुपतिनाथ र उपत्यका बाहिर जनकपुर, पूर्वको पाथीभरा, चतराधाम, हलेसी पश्चिमको मुक्तिनाथ, स्वर्गद्वारी, खप्तड र बडिमालिकासम्म पुग्ने गर्दछन । यो बाहेक मनकामना, गढीमाई, पलाञ्चोक र कालिञ्चोकलगायत धार्मीक क्षेत्रमा पनि भारतीय तीर्थाटनका पर्यटकहरु पुग्ने गर्दछन ।
सुनसरी जिल्लाको चतराधाममा कुम्भमेला आयोजना गरियो । चतराधाम प्राचीन र कोशी नदीको किनारामा पर्दछ । चतराधाम धरानदेखि पश्चिम सप्तकोशी नदीको किनारामा पर्दछ । चतराधाममा मुख्य औलीया बाबा मठ र जगदगुरु पीठ रहेका छन् । चतराको पुरानो मठ भने औलीया बाबाको मठ हो । औलिया बाबा मठको इतिहास मध्यकालको मानिन्छ । चतराधामको औलिया बाबा मठ क्षेत्रमा भैरव, काली, शिव, शिवगणेश र हनुमानका मन्दिरहरु छन् । औलिया बाबाको गुदरी घर अर्थात बाबा मनमुकुन्द सेनले ओडने कपडा राखिएको घर पनि पर्दछ । मनमुकुन्देश्र शिवालय, मनमुकुन्द सेनले स्थापना गरेका हुन । चतराधाममा रहेको जगदगुरु पीठलाई राधाकृष्ण आध्यात्मिक भक्ति साधना प्रतिष्ठान भनिन्छ । चतराधाममा कार्तिक पूर्णिमा मेला लाग्दछ । मेलाको अवसरमा विशेष उत्सवका साथ औलिबाबाको निसान वराहक्षेत्र पुर्याउने गरिन्छ । त्यसपछि बाबाको निसानलाई तीन दिनसम्म वराहक्षेत्र मन्दिर भित्र राखी कार्तिक पूर्णिमाको भोलिपल्ट चतराधाम ल्याएपछि कार्तिक मेलाको समापन हुन्छ ।
कुम्भमेलालाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले महान स्नान पर्वको रुपमा लिने गर्दछन । शास्त्रिय आधारमा जम्मा १२ वटा कुम्भस्थल भएपनि हाल खोज भैसकेका जम्मा ५ कुम्भ मेलाहरु मध्ये ४ कुम्भस्थलहरु भारतका हरिद्वार, प्रयाग, नाशिक र उज्ज्यैनमा पर्दछन । जहाँ प्रत्येक १२/१२ वर्षमा कुम्भमेला लाग्ने गर्दछ भने अर्को कुम्भमेला नेपालको प्राचिन हरिद्वार चतारधाम कोशी नदीको किनारमा लाग्ने गर्दछ । जगदगुरु महाराजश्रीद्वारा २०५४ सालदेखि २०५८ साल सम्म भएको अथक खोज र अनुसन्धानबाट प्राप्त शास्त्रीय प्रमाणको आधारमा २०५९ साल वैशाखदेखि प्रथम कुम्भमेला चतारधाममा सुरु भएको थियो । त्यसपछि चतराधाममा प्रत्येक १२ वर्षमा पूर्ण कुम्भ मेला र ६/६ वर्षमा अर्धकुम्भ मेला लाग्ने गरेको छ । कुम्भमेलामा तीर्थाटनका पर्यटकहरु बराहक्षेत्रमा स्नान गर्न पुग्दछन । कुम्भमेलामा स्नान, दान, यज्ञ, अनुष्ठान, यजन र पूजन गर्दा कहिल्यै पनि ननासिने अर्थात अक्षय नहुने र पुण्य प्राप्त हुने विश्वास तीर्थाटन पर्यटकहरुको छ । अर्को तर्फ कुम्भका समयमा ब्रहृमा, विष्णु, महेश्वर तथा देवताहरुका राजा इन्द्र र अन्य देवगण कुम्भको तिथि पारेर बराहक्षेत्रमा स्नान गर्न आउने भएकाले कुम्भ मेलाको समयमा स्नान गर्नाले अक्षय पुण्य प्राप्त हुने शास्त्रीय मान्यता छ । बराहक्षेत्रमा वृद्धाश्रम, वेद विद्यालय, कुम्भ स्मारक अर्थात नेपालको प्रथम कुम्भ मेलाको प्रतिक र आयुर्वेदिक विश्वविद्यालय, धर्मशाला, गौशाला, यज्ञशाला र अन्य मठ मन्दिरहरु पनि रहेका छन ।
प्राचीन हरिद्वार चतराधाममा सञ्चालन भएको महाकुम्भ मेलामा प्रत्येक दिन तीर्थाटनका पर्यटकहरुको सख्या बढदै छ । बराहक्षेत्रमा स्नान गर्न, कुम्भको दर्शन गर्न, प्रवचन सुन्न र घुमफिर गर्न तीर्थाटनका पर्यटकहरु पुग्ने गरेका छन । हिन्दू धर्मशास्त्रमा बराह क्षेत्रस्थित सप्तकोशी नदी र धरानको पिण्डेश्वर धाम कुम्भमेलासँग जोडिएको छ । धार्मिक र पर्यटकीय हिसाबले महत्वपूर्ण मानिएको कुम्भमेलामा नेपाल र भारतका तीर्थाटनका पर्यटकहरुको दैनिक लाखौ जनाले तीर्थाटन गर्दै आएका छन । कुम्भमेला आध्यात्मिक हिसाबले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । कुम्भमेलामा जगतगुरु, शंकराचार्यहरु, धर्माचार्यको सहभागिता र प्रवचन, भजनकीर्तन, शास्त्रार्थ सम्मेलन लगायत महास्नान हुने गरेका छन् । चतराधामको कुम्भमेलाले हराउँदै गएको धर्म, संस्कार र संस्कृतिको पुनरुत्थान गरेको छ । कुम्भमेला सुरु भएपछि धार्मिक पर्यटनको विकास हुनुका साथै प्राचिन चतराधामको प्रचार भएको छ । वि.सं. २०५० को दशकमा अहिलेको कुम्भक्षेत्र अर्थात चतराधाम मसानघाट जस्तै थियो । चतराधाममा कुनै बस्ति थिएन भने खर र बाक्लो खयरको झाडी मात्र थियो । वि.सं. २०५४ मा बालसन्त देवाचार्य चतराधाम आएपछि उनको अगुवाइमा कोशीको किनारमा अहिलेको धार्मिक संरचना निर्माण हुन थाल्यो र कुम्भ नगरीमा परिणत भएको हो। विगतमा मसानघाटका रुपमा चिनिएको चतरा अहिले तीर्थस्थलका रुपमा विकसित भएको छ । कुम्भमेलाले कोशी किनारमा रहेको चतराधाम राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियरुपमा परिचित हुँदै आएको छ ।
बराहक्षेत्र ब्रहृमपुराण, वराहपुराण, स्कन्दपुराण र महाभारत महाकाव्यमा समेत उल्लेख भएको नेपालको सबैभन्दा पुरानो देवस्थल हो । बराहक्षेत्रमा वराह अवतार विष्णुको पूजाआजा हुने गर्दछ । बराहक्षेत्र सुनसरी जिल्लाको धरानदेखि करिब २५ कि.मि. उत्तर पश्चिममा पर्दछ । कोका नदी र कोशी नदीको संगमस्थल बराहक्षेत्र प्राचिन मानिन्छ । बराहक्षेत्रमा इन्द्र ब्रहृमा, कोका, सूर्य, बद्री, मुक्तेश्वर, गुरुब्रहृमा लगायत १० वटा तीर्थाटनका लागि मन्दिर रहेका छन् । कोशी नदी नेपालको सबैभन्दा ठुलो नदी हो । कुशिक ऋषिको नामबाट नामाकरण भएको कोशी नदीमा अरुण, तमोर, सुनकोशी, भोटेकोशी, लिखु, तामाकोशी र इन्द्रावती मिसिन्छ । सातवटा नदी मिलेर बनेको हुनाले कोशी नदीलाई सप्तकोशी पनि भनिन्छ । यी नदीहरुमा सबैभन्दा ठुलो अरुण र सबै भन्दा सानो लिखु नदी हो । पूर्वमा कञ्चनजंघा हिमालयदेखि पश्चिममा लाङटाङ हिमालसम्म सप्तकोशीको प्रभाव क्षेत्र रहेको छ । वराहक्षेत्रमा कोशी र कोकाह नदी मिसिन्छ । कोकाह नदीको उदगमस्थल सुनसरीको प्रख्यात धार्मिक स्थल बिष्णु पादुका मन्दिर क्षेत्रको पहाड हो । धरान बजारदेखि उत्तर पश्चिममा कोकाहा नदीको किनारमा रहेको विष्णु पादुकाको महत्व छुट्टै रहेको छ । विष्णु पादुकामा भगवान विष्णुले आफ्ना पितृलाई मोक्ष गर्न तर्पण गरी पहिलो श्राद्ध गर्नु भएको मानिन्छ । प्रत्येक वर्षको पौष शुक्ल औंशीका दिन आफ्ना पितृहरुलाई पिण्ड तर्पणका लागि तीर्थाटनका पर्यटकहरु विष्णु पादुका पुग्ने गर्दछन । बिष्णु पादुकामा श्राद्ध गरेपछि काशी र गया गएर श्राद्ध गर्नु नपर्ने भनाइ छ । चतराधामबाट तर्राईमा प्रवेश गर्दै कोशी बाँध पार गरेर कोशी नदी भारत प्रवेश गर्दछ ।
चतराधाम कुम्भमेलामा पुग्ने तीर्थाटनका पर्यटकहरुलाई पाँचवटा स्थानमा स्नान स्थल निर्माण गरिएको छ । तीर्थयात्रीका लागि खानाको व्यवस्था धरान र विराटनगरका मारवाडी समुदायले निःशुल्क सेवा दिएका छन । कुम्भमेलाको मुख्य आकर्षण शाही स्नान रहेको छ । कुम्भ स्नान गर्नकै लागि तीर्थाटनका पर्यटकहरु चतराधाम पुग्ने गरेका छन । अमृतको सार पिण्ड अक्ष तृतीयासम्म राखिन्छ । कुम्भमेलामा नुहाए मोक्ष प्राप्ति हुने मान्यता छ । शाही स्नान सन्तमहासन्तदेखि अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त व्यक्ति, लाखौं भक्तजनका साथमा बाजागाजा सहित हुने गरेको छ । कुम्भमेलाको समापन महास्नान अर्थात शाही स्नान यहि बैशाख २८ गते अक्षय तृतीयाका दिन भएको छ । वराहक्षेत्र वरपरका पर्वत, वन जंगल तथा त्यहाँबाट देखिने रमणीय दृश्यहरुले पर्यटकहरु रमाउँछन । बराहक्षेत्रमा डेढ दर्जन होटल तथा आधा दर्जन जति लज ससमेतको सुविधा भएका होटलहरु छन् । जहाँ तीर्थाटनका पर्यटकहरुले खाना र बस्ने सुविधा पाउँछन् । त्यसबाहेक चारवटा धर्मशाला पनि छन् । धर्मशालामा भाडावर्तन उपलब्ध हुन्छ । धर्मशालामा बस्न चाहने तीर्थाटनका पर्यटकहरुले आफैले पकाएर खानुपर्दछ ।
इलामको अ जस्तै वराहक्षेत्रलाई झट्टै पहिचान झल्काउने वराहक्षेत्रका पाँच म छन् । पाँच म अर्थात् मसाला, माछा, मठमन्दिर, मुर्दाघाट र मेला-महोत्सव । वराहक्षेत्रमा प्रत्येक वर्ष कार्तिक महिनाको हरिबोधनी एकादशीदेखि पूर्णिमासम्म पाँच दिन मेला लाग्दछ । मेलामा नेपालका मात्र होइन भारत, भुटान लगायतका तीर्थाटनका पर्यटकहरु बराहक्षेत्रमा पुग्ने गर्दछन् । यसैगरी माघ महिनामा पर्ने माघे सक्रान्ति मेलामा चतराधामको सप्तकोशी नदी र वराहक्षेत्रस्थित कोकाह खोलाको संगमस्थलमा स्नान गर्नेहरुको भिड लाग्छ । कुम्भमेलामा जाने तीर्थाटनका पर्यटकहरुले आफ्नो समय भएमा पूर्वी नेपालमा रहेका धार्मिक मठ मन्दिरमा समेत तीर्थाटन गर्न सक्ने छन । अहिले चतराधामदेखि तमोर करिडोर सडकले पूर्वी पहाडी जिल्ला धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर र ताप्लेजुङ जानको लागि छोटो मार्ग भएको छ ।
मोरङको रानीभन्सारदेखि ताप्लेजुङको ओलाङचुङ्गोला हुँदै चीन जोडने तमोर करिडोर कूल २७० कि.मी. दुरी पर्दछ । तमोर करिडोर चतरादेखि मूलघाट हुँदै पाँचथरको माझीटार, ताप्लेजुङको सुकेटार र ओलाङचुङ्गोला हुँदै चीनको तीब्बतसँग जोडने सडक हो । चतराबाट धनकुटा हुँदै पाँचथरसम्मको दुरी १५५ किलोमिटर पर्दछ । अर्को तर्फ पर्यटकहरुले आफ्नो समय र रुचि भए कोशी टप्पु, भेडेटार र धरान पनि घुम्न सक्दछन । कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष १७५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । यस आरक्ष सुनसरी, सप्तरी र उदयपुर गरेर तिनवटा जिल्लामा फैलिएको छ । नेपालको पहिलो ठूलो रामसार क्षेत्रका रुपमा परिचित कोशी टप्पु आरक्षमा विभिन्न ४८९ प्रजातीका चराहरु र दुर्लभ अर्ना र डल्फीनसमेत देख्न सकिन्छ । कोशी टप्पु लोपोन्मुख अवस्थामा रहेका अर्ना अर्थात जंगली भैँसी र चराहरुको मुख्य बासस्थानका रुपमा रहेको छ । हाँसका विभिन्न जात, लालसर र धेरै किसिमका बकुल्ला, गरुड, सारस र अन्य पानी चराहरु समेत कोशी टप्पुमा देख्न सकिन्छ ।
आजभोली वराहक्षेत्र पुग्ने पर्यटकहरुको लागि कोशी नदीमा जलक्रिडा र नौकाशयर गर्न सुबिधा समेत छ । ब्यवसायिक रुपमा जेटबोट सञ्चालनमा आएपछि अरुण र दुधकोशीमा रोमाञ्चक जलयात्रा गर्ने पर्यटकहरुको संख्या दिन प्रतिदिन बढेको छ । सप्तकोशी नदीमा सञ्चालन भएको जेटवोटले आजभोली चतरा र वराहक्षेत्र पुग्ने पर्यटकहरुलाई सुबिधा भएको छ । अहिले सप्तकोशी नदीमा कोशी रिभर ट्रान्सपोर्ट, वराहक्षेत्र जल यातायात, वराहक्षेत्र मरिन लगायत तीन वटा कम्पनीका बोटले पर्यटकहरुलाई पहाडी जिल्लामा घुमाउने र गन्तव्यसम्म पुर्याउने गरेका छन् । जेटवोटबाट वराहक्षेत्र मन्दिर लगायत भोजपुर जिल्लाको हतुवागढी भसुवासम्मको २५ किलोमीटरको एडभेन्चर र्याफ्टिङ गर्नेलाई प्याकेज टूरमा सुविधा समेत भएको छ । चतराघाट पोर्टबाट विशेष गरी धनकुटा, भोजपुर र खोटाङका गाउँमा जाने यात्रुलाई पनि सेवा दिइरहेको छ । चतरा तर्ीथाटन पर्यटन स्थलको रुपमा परिचित रहदै आएको थियो भने अहिले यो स्थान जेटवोट अर्थात पानी जहाजसँग जोडिएको छ ।
जेटबोट सञ्चालन भएयता पर्यटकहरुले दुधकोशी नदी किनारमा पर्ने भोजपुर हतुवागढीको चुहार र भसुवासम्म र अरुण नदीको किनारमा पर्ने भोजपुर र धनकुटाको सिमाना पर्ने सिम्लेसम्म पुग्न सकेका छन् । सप्तकोसीमा र्याफ्टिङ पनि सञ्चालन भइरहेको छ । र्याफ्टिङ सेवाले तमोर, अरुण र सुनकोसी नदीहरुमा सेवा दिँदै आएको छ । तमोरको मूलघाटबाट चतरासम्मको ३४ किलोमिटर यात्रा र अरुणको लेगुवाघाट-चतरासम्मको ४२ किलोमिटरको र्याफ्टिङ यात्रामा रमाउने पर्यटकहरुको संख्या पनि धेरै छ । कुम्भमेलामा मात्र होइन अन्य समयमा पनि वराहक्षेत्र घुम्न धेरै पर्यटकहरु पुग्ने गर्दछन । वराहक्षेत्रमा पर्यटकको पहिलो रोजाइ सप्तकोशीको माछा हुने गर्दछ । र्याफटिङ गर्दै आउने विदेशी पर्यटक हुन वा आन्तरिक पर्यटक चतरा र वराहक्षेत्रमा पुग्ना साथ माछाको स्वाद लिन खोज्दछन । अर्को तर्फ गर्मी छल्न र चिसोको मजा लिन माछा मार्ने फिसिङ रड लिएर युवाहरु कोशीमा रमाइरहेका हुन्छन् । चतराको माछा हिमालको हिउँ पग्लेर बग्ने सातवटा नदीको पानीमा खेलेका हुनाले माछाको स्वादका पारखी पर्यटकहरु माछा खान लालायित हुने गर्दछन ।
धरान पूर्वी पहाडी जिल्लाहरुको प्रवेशद्वार मात्र नभएर पहाड र तराइको संगम स्थल पनि हो । धरानमा विभिन्न धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्वका स्थलहरु रहेका छन । पूर्वी नेपाल घुम्नका लागि ट्रान्जिट पनि हो धरान । धरानदेखि उत्तरतर्फमाछामारामा ब्रिटिस गोर्खा स्मृति पार्क रहेको छ । पार्कमा भिक्टोरिया क्रस विजेता १३ जना बहादुर गोर्खालीहरुको नाममा होलिडे हट निर्माण गरिएको छ । पार्कबाट पर्यटकहरुले धरान बजारको अवलोकन गर्न सक्दछन । धरान पुगेपछि ऐतिहासिक विजयपुर पुग्नै पर्दछ । विजयपुर बुद्धिकर्ण राइको समाधिस्थल र चर्चित बूढासुब्बाको मन्दिर रहेको छ । जहाँ बाँसका टुप्पा ठुट्टै देख्न सकिन्छ ।
विजयपुरका बाँसमा प्रेमीप्रेमिकाको नाम लेख्ने युवायुवतीको उत्तिकै भीड हुन्छ । शक्तिपीठ दन्तकाली र प्राचीन रुद्राक्षरणम् क्षेत्रको पिण्डेश्वर बाबाधाम पनि विजयपुरमै रहेको छ । भताभुंगे दरबारदेखि पाँचकन्या मन्दिर पनि यसै क्षेत्रमा पर्दछ । धरान पुग्दा भेडेटार पुगेन भने यात्रानै अधुरो हुन्छ । भेडेटार धरानबाट करिब १७ किलोमिटर उत्तरमा सुनसरी र धनकुटा जिल्लाको सिमानामा पर्दछ । बाह्रैमास चिसो हावा बहने हुनाले पर्यटकहरु तराइको गर्मी छल्न र प्राकृतिक आनन्द लिन, चिसो वातावरणमा रम्न र पहाडी एवं हिमाली भेगको सुन्दरता हेर्न पुग्ने गर्दछन । भेडेटारको भ्यू टावर अर्थात चार्लसप्वाइन्ट यस्तो स्थान हो जहाँबाट सप्तकोशीको मनोरम दृष्य र तर्राईका फाँटहरुका साथै मकालु, कञ्चनजघा, कुम्भकर्ण जस्ता हिम श्रृंखलाहरु पर्यटकहरुले एकै स्थानबाट अवलोकन गर्न सक्दछन ।
चतरा कसरी पुग्ने ?
चतराधाम पुग्न इटहरी आसपास पुगेपछि २-३ वटा वैकल्पिक सडक मार्ग छन । धरान-चतरा, पकली-चतरा र झुम्का-चतरा नहरको सडकबाट चतरा पुग्न सकिन्छ । पश्चिम नेपालको बिभिन्न जिल्लाबाट चतराधाम पुग्नको लागि आजभोली हेटौडादेखि मदन भण्डारी लोकमार्ग समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ । यो मार्ग छोटो मात्र नभएर सिन्धुली र उदयपुर बजारको समेत अवलोकन गर्न सकिन्छ । बराहक्षेत्रसम्म पुग्न धरानबाट पनि चतरा हुदै जान सकिन्छ । यी सडकमा सार्वजनिक यातायातका साधन चल्ने गर्दछन।
