मई दिवस, श्रमको सम्मान र नेपालको वर्तमान सन्दर्भ

विश्व श्रमिक आन्दोलनको ऐतिहासिक उपलब्धिको प्रतीकका रूपमा मनाइने मई दिवस केवल उत्सवको दिन होइन, यो श्रमको सम्मान, अधिकारको रक्षा र न्यायपूर्ण समाज निर्माणका लागि गरिएको लामो संघर्षको स्मरण हो। १९औँ शताब्दीमा आठ घण्टे कार्यदिवसका लागि गरिएको आन्दोलनले विश्वभर श्रमिक अधिकारको आधार तयार ग¥यो। तर, आज २१औँ शताब्दीमा आइपुग्दा पनि श्रमजीवी वर्गका समस्या पूर्ण रूपमा समाधान भइसकेका छैनन्। बरु नयाँ स्वरूपमा चुनौतीहरू थपिएका छन् ।

विश्वव्यापी रूपमा प्रविधिको तीव्र विकास, स्वचालन (Automation) र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विस्तारले उत्पादन प्रणालीमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। यसले उत्पादकत्व वृद्धि गरे पनि श्रमिकहरूको रोजगारी सुरक्षामा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। धेरै क्षेत्रमा मेसिनले मानवीय श्रम विस्थापित गर्दा बेरोजगारी र अस्थायी रोजगार बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्था नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि झनै जटिल बनेको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, देशको अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा अझै पनि श्रममा आधारित छ। कृषिमा निर्भर जनसंख्या उच्च भए पनि उत्पादनशीलता न्यून छ। औद्योगिक क्षेत्र अपेक्षाकृत कमजोर छ भने सेवा क्षेत्र विस्तार हुँदै गएको छ। तर, यी सबै क्षेत्रमा श्रमको उचित मूल्यांकन र सुरक्षा सुनिश्चित हुन सकेको छैन। परिणामस्वरूप, लाखौँ नेपाली युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्।

हालका वर्षहरूमा नेपालको अर्थतन्त्र रेमिटेन्समा अत्यधिक निर्भर बनेको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने आम्दानीले देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति मजबुत बनाएको देखिए पनि यसले दीर्घकालीन उत्पादनशील अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान पु¥याउन सकेको छैन। बरु उपभोगमुखी अर्थतन्त्रलाई बढावा दिएको छ। दैनिक उपभोगका वस्तुदेखि ठूला संरचनागत सामग्रीसम्म आयातमा निर्भरता बढ्दो छ, जसले आन्तरिक उत्पादनलाई कमजोर बनाएको छ ।

पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमले पनि श्रमजीवी वर्गको अपेक्षाअनुसार परिणाम दिन सकेको देखिँदैन। संविधान जारी भएको एक दशक नजिकिँदै गर्दा पनि राजनीतिक स्थायित्व पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। सरकार परिवर्तनको निरन्तर क्रम, दलहरूबीचको शक्ति संघर्ष र नीतिगत अस्थिरताले दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयनमा बाधा पु¥याएको छ। श्रमिकमैत्री नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा पनि यही अस्थिरताको प्रभाव देखिएको छ ।

यद्यपि केही सकारात्मक प्रयासहरू पनि भएका छन्। न्यूनतम ज्याला निर्धारण, सामाजिक सुरक्षा कोषको कार्यान्वयन, श्रम ऐनमा सुधारजस्ता कदमहरूले श्रमिक अधिकारको संस्थागत आधार तयार गर्न सहयोग गरेका छन्। तर, यी व्यवस्थाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण छ। ठूलो हिस्सा अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरू अझै पनि यस्ता सुविधाबाट वञ्चित छन्।

नेपालमा कृषिक्षेत्र अझै पनि श्रमजीवी वर्गको मुख्य आधार हो। तर, आधुनिकीकरण, प्रविधिको प्रयोग र बजार व्यवस्थापनको अभावले किसानहरू अपेक्षित लाभ लिन सकेका छैनन्। हालै विभिन्न स्थानीय तहमा चैते धान खेती विस्तार, सिँचाइ पूर्वाधार निर्माण र कृषि अनुदान वितरणजस्ता कार्यक्रमहरूले कृषिलाई व्यवसायिक बनाउने संकेत दिएका छन्। यस्ता पहललाई निरन्तरता दिँदै उत्पादन, भण्डारण र बजारीकरणसम्मको समन्वित नीति आवश्यक देखिन्छ ।

अर्कोतर्फ, युवा जनशक्ति विदेशिने क्रम रोकिएको छैन। खाडी मुलुकदेखि मलेसिया, कोरिया, जापानसम्म नेपाली श्रमिकहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय छ । उनीहरूले कठोर परिश्रम गरेर पठाएको रेमिटेन्सले देशको अर्थतन्त्र धानेको छ। तर, उनीहरूको सुरक्षा, सम्मान र श्रमको उचित मूल्य अझै सुनिश्चित हुन सकेको छैन। वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र सीपमूलक बनाउनेतर्फ राज्यले थप ध्यान दिन आवश्यक छ ।

राजनीतिक रूपमा हेर्दा, श्रमजीवी वर्गको मुद्दा चुनावी नारामा सीमित हुने तर व्यवहारमा कमजोर देखिने प्रवृत्ति अझै विद्यमान छ। ट्रेड युनियनहरू राजनीतिक दलसँग आबद्ध हुँदा स्वतन्त्र श्रमिक आन्दोलन कमजोर भएको विश्लेषण पनि गरिन्छ। श्रमिक हितलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण र कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट प्रतिबद्धता आवश्यक छ।

मई दिवसको सन्देश आजको सन्दर्भमा अझ सान्दर्भिक छ। ‘आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जन’ भन्ने ऐतिहासिक नाराले श्रम र जीवनबीचको सन्तुलनको आवश्यकता औँल्याउँछ। तर, आज पनि धेरै नेपाली श्रमिकहरू यो आधारभूत अधिकारबाट वञ्चित छन्।

अबको आवश्यकता स्पष्ट छ– उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण, स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना, श्रमिक अधिकारको सुनिश्चितता र सामाजिक न्यायमा आधारित नीति। यसका लागि राजनीतिक स्थायित्व, सुशासन र दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपरिहार्य छन्।

अन्ततः, मई दिवस केवल विगतको सम्झना होइन, भविष्यको मार्गदर्शन पनि हो। श्रमजीवी वर्गको एकता, सचेतना र सक्रिय सहभागिताविना समृद्ध र न्यायपूर्ण समाजको परिकल्पना सम्भव छैन। त्यसैले, आजको दिनले हामीलाई आत्मसमिक्षा गर्दै नयाँ प्रतिबद्धताका साथ अगाडि बढ्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।