सम्पादकीय : स्वच्छ पानीमा सहज पहुँच – भिमादको अनुकरणीय पहल
पानी जीवनको आधार हो । स्वच्छ र सुरक्षित पिउने पानी नागरिकको आधारभूत अधिकार पनि हो । तर, नेपालका धेरै ठाउँमा अझै पनि यात्रु, सर्वसाधारण र बजार क्षेत्रमा आवतजावत गर्ने मानिसले सहज रूपमा शुद्ध पिउने पानी पाउने अवस्था बनेको छैन । कतिपयले बोतलको पानी किनेर पिउनुपर्ने बाध्यता छ भने कतिपयले असुरक्षित पानी प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था पनि देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा तनहुँको भिमाद खानेपानी उपभोक्ता तथा सरसफाइ समितिले भिमाद बजारका तीन स्थानमा निःशुल्क ‘वाटर एटीएम’ सञ्चालनमा ल्याउनु स्वागतयोग्य र अनुकरणीय कदम हो । भिमाद बजारको कुमार चोक, बसपार्क चोक र क्याम्पस रोडमा जडान गरिएका अत्याधुनिक आरओ वाटर प्युरिफिकेसन मेसिनबाट अब जो–कोहीले निःशुल्क शुद्ध पिउने पानी लिन सक्नेछन् । करिब साढे आठ लाख रुपैयाँको लागतमा सञ्चालनमा आएको यो सेवा केवल एउटा प्रविधिमैत्री परियोजना मात्र होइन, नागरिकको स्वास्थ्य, सुविधा र मानवीय सेवासँग जोडिएको उदाहरण पनि हो ।
एक समय थियो, नेपालका गाउँ–सहरमा पाटी, पौवा, चौतारा र धारामा यात्रुका लागि निःशुल्क पानीको व्यवस्था गरिन्थ्यो । बाटो हिँड्ने मानिसलाई पानी खुवाउनु पुण्यको काम मानिन्थ्यो । समाजमा सहयोग, सद्भाव र सेवाको संस्कृति बलियो थियो । समयसँगै जीवनशैली परिवर्तन भयो । ती परम्परा हराउँदै गए। अहिले बजारमा बोतलको पानी किनेर पिउनुपर्ने अवस्था सामान्य बनेको छ । यस्तै परिवेशमा भिमादमा सुरु भएको वाटर एटीएमले पुरानो सेवाभावलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने काम गरेको छ । आज सार्वजनिक स्वास्थ्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक स्वच्छ पिउने पानी हो । दूषित पानीका कारण झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, जन्डिसलगायत विभिन्न रोग फैलिने जोखिम रहन्छ । अझ गर्मी मौसममा पानीको आवश्यकता बढ्ने भएकाले सुरक्षित पानीको पहुँच झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले बजार क्षेत्र, बसपार्क, विद्यालय, अस्पताल, सरकारी कार्यालय र भीडभाड हुने स्थानमा निःशुल्क शुद्ध पिउने पानीको व्यवस्था हुनु नागरिकमैत्री सेवाको महत्वपूर्ण सूचक हो ।
भिमादको यो प्रयासले अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ । विकास केवल ठूला भवन, सडक वा पुल निर्माणमा मात्र सीमित हुँदैन । नागरिकको दैनिक जीवनलाई सहज बनाउने साना तर प्रभावकारी योजनाले पनि विकासको अनुभूति दिलाउँछन् । यात्रु र सर्वसाधारणलाई सुरक्षित पानी उपलब्ध गराउनु कुनै ठूलो आयोजना नभए पनि यसको प्रत्यक्ष प्रभाव हजारौं नागरिकको स्वास्थ्य र सुविधासँग जोडिएको हुन्छ । यद्यपि, यस्ता सेवा सुरु गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसको दिगोपनालाई उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ । पानीको गुणस्तर नियमित परीक्षण, फिल्टर समयमै परिवर्तन, मेसिनको मर्मतसम्भार तथा सरसफाइमा कुनै सम्झौता हुनु हुँदैन। यदि नियमित व्यवस्थापनमा कमजोरी आयो भने यही सेवा स्वास्थ्यका लागि जोखिमसमेत बन्न सक्छ । त्यसैले सञ्चालन गर्ने संस्थाले गुणस्तर कायम राख्ने प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा पनि निरन्तरता दिनुपर्छ । यस्तै, नागरिकको जिम्मेवारी पनि कम छैन । सार्वजनिक सम्पत्ति सबैको साझा सम्पत्ति हो भन्ने भावना विकास हुनुपर्छ । वाटर एटीएमलाई तोडफोड गर्ने, अनावश्यक रूपमा पानी खेर फाल्ने वा घरायसी प्रयोजनका लागि ठूलो परिमाणमा पानी लैजाने प्रवृत्तिले सेवाको उद्देश्यलाई कमजोर बनाउँछ । आवश्यकता अनुसार मात्र पानी प्रयोग गर्ने, सरसफाइ कायम राख्ने र मेसिनको संरक्षण गर्ने दायित्व प्रत्येक नागरिकको हो ।
यस अभियानबाट अर्को सकारात्मक सन्देश पनि प्राप्त हुन्छ । स्थानीय तह, खानेपानी उपभोक्ता समिति र समुदायबीचको सहकार्यबाट नागरिकका लागि प्रभावकारी सेवा दिन सकिन्छ भन्ने उदाहरण भिमादले प्रस्तुत गरेको छ । यदि यस्ता अभ्यास सफल भए भने अन्य नगरपालिका तथा गाउँपालिकाले पनि आफ्ना बजार, पर्यटकीय क्षेत्र, बसपार्क, स्वास्थ्य संस्था र सार्वजनिक स्थलमा यस्तै सेवा विस्तार गर्न सक्छन् । यसले बोतलको पानीमा हुने अनावश्यक खर्च घटाउनुका साथै एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिकजन्य फोहोर पनि कम गर्न मद्दत पु¥याउनेछ ।
नेपालले सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइलाई दिगो विकास लक्ष्यसँग जोडेको छ । ती लक्ष्य हासिल गर्न सरकारका मात्र होइन, समुदाय र स्थानीय संस्थाका यस्ता साना तर प्रभावकारी प्रयासको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ। भिमादको वाटर एटीएम सेवा त्यही दिशामा अघि बढेको एउटा सकारात्मक अभ्यास हो । अन्ततः, नागरिकको जीवनस्तर सुधार्ने काम सधैं ठूलो बजेट वा विशाल आयोजनाबाट मात्र सम्भव हुँदैन । सही सोच, सेवाभाव र दिगो व्यवस्थापनका साथ सञ्चालन गरिएका साना योजनाले पनि समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन् । भिमादमा सुरु भएको निःशुल्क शुद्ध पिउने पानी सेवा त्यसैको उदाहरण हो । अब आवश्यक कुरा यसको प्रभावकारी सञ्चालन, संरक्षण र निरन्तरता हो । यस्तो सेवाले भिमादलाई मात्र होइन, देशभरका स्थानीय तहलाई पनि नागरिकमैत्री र जनस्वास्थ्य केन्द्रित विकासका लागि प्रेरणा दिने विश्वास गर्न सकिन्छ ।
