सम्पादकीय : रंगको पर्व फागुपूर्णिमा
नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा वर्षभरि मनाइने पर्वहरूमध्ये फागुपूर्णिमा विशेष उत्साह र उमंगका साथ मनाइने पर्व हो। फागुन शुक्लपूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व केवल रंग खेल्ने रमाइलो अवसर मात्र नभई धार्मिक आस्था, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। गाउँदेखि शहरसम्म, बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै उमेर समूहका मानिसलाई एउटै भावनामा बाँध्ने यो पर्व नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ । फागुपूर्णिमा रंग, उल्लास र उत्सवको पर्व मात्र होइन, मानव जीवनका नैतिक मूल्यहरूसँग जोडिएको पर्व पनि हो। धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान विष्णुका परम भक्त प्रह्लादमाथि गरिएको अत्याचार र त्यसको अन्त्यसँग जोडिएको कथाले यो पर्वलाई विशेष महत्त्व दिएको छ । असुर राजा हिरण्यकशिपुले आफ्नो छोरा प्रह्लादलाई धर्ममार्गबाट हटाउन खोज्दा सत्य र आस्थाले अन्ततः विजय प्राप्त गरेको विश्वास गरिन्छ । होलिका दहनको प्रसंगले अधर्ममाथि धर्म र असत्यमाथि सत्यको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । यही कारणले फागुपूर्णिमालाई धार्मिक दृष्टिले पवित्र र प्रेरणादायी पर्वका रूपमा लिइन्छ ।
सांस्कृतिक दृष्टिले हेर्दा फागुपूर्णिमा सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर हो। वर्षभरि देखापर्ने सामाजिक दूरी, व्यक्तिगत मनमुटाव र द्वन्द्वलाई बिर्सेर एकअर्कासँग रंग खेल्दै मेलमिलाप गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा सद्भाव र सहिष्णुता बढाएको छ। यस पर्वले मानिसलाई समानताको भावनामा जोड्छ, जहाँ जात, वर्ग, उमेर र आर्थिक अवस्थाका भिन्नता गौण हुन्छन्। सामाजिक समरसताको यस्तो सन्देश दिने पर्वहरू आधुनिक समाजमा झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गएका छन् । तर समयको परिवर्तनसँगै फागुपूर्णिमाको स्वरूपमा केही चिन्ताजनक विकृतिहरू देखिन थालेका छन्। परम्परागत रूपमा फूल, पात र प्राकृतिक वस्तुबाट बनाइने रंगको प्रयोग हुने यो पर्व अहिले रासायनिक पदार्थ मिसाइएका रंगहरूतर्फ मोडिएको छ । बजारमा सजिलै पाइने कृत्रिम रंगहरू सस्तो र आकर्षक देखिए पनि स्वास्थ्यका दृष्टिले जोखिमपूर्ण छन् । छालामा एलर्जी, आँखामा संक्रमण र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या जस्ता असरहरू देखिने गरेका छन्। पर्वको उल्लास स्वास्थ्य जोखिममा परिणत हुनु दुःखद कुरा हो ।
अर्को चिन्ताको विषय भनेको पर्व मनाउने शैलीमा देखिएको असभ्यता हो। रंग खेल्ने नाममा जबर्जस्ती गर्ने, पानीका फोहोराहरू प्रयोग गर्ने, सडकमा हुलदंगा गर्ने र मदिराको अत्यधिक सेवन गर्ने प्रवृत्तिले पर्वको गरिमा घटाउँदै लगेको छ। फागुपूर्णिमा स्वतन्त्रता र उल्लासको पर्व अवश्य हो, तर त्यो स्वतन्त्रता अरूको असुविधा र पीडाको कारण बन्नु हुँदैन । पर्व मनाउने क्रममा अरूको अधिकार र सम्मानको ख्याल राख्नु सभ्य समाजको आधारभूत शर्त हो । आजको आवश्यकता भनेको फागुपूर्णिमालाई सुरक्षित, सभ्य र अर्थपूर्ण रूपमा मनाउने संस्कार विकास गर्नु हो। प्राकृतिक रंगहरूको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने अभियान चलाउनु आवश्यक छ। बेसार, पालुङ्गो, पलाँस, फूल र अन्य वनस्पतिबाट बनाइने रंगहरू स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित मात्र होइन, वातावरणमैत्री पनि हुन्छन् । यस्ता प्राकृतिक रंगको प्रयोगले हाम्रो परम्परागत ज्ञानलाई जोगाउनुका साथै आधुनिक स्वास्थ्य चेतनासँग पनि तालमेल मिलाउँछ ।
फागुपूर्णिमाको मूल भावना प्रेम, सद्भाव र एकता हो । यदि हामी केवल रंग खेल्ने बाह्य पक्षमा मात्र केन्द्रित भयौं भने यसको गहिरो सन्देश हराउने खतरा रहन्छ। यो पर्वले मानिसलाई नयाँ सुरुवातको अवसर दिन्छ– पुराना रिसराग बिर्सेर नयाँ सम्बन्ध निर्माण गर्ने अवसर। समाजमा बढ्दो विभाजन र असहिष्णुताको समयमा यस्तो पर्वको सन्देश झन् सान्दर्भिक बनेको छ। पर्व मनाउने क्रममा परिवार, विद्यालय, सामाजिक संस्था र स्थानीय निकायको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बालबालिकालाई सानैदेखि सुरक्षित र सभ्य तरिकाले पर्व मनाउने संस्कार सिकाउनुपर्छ ।
समुदायस्तरमा सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरेर रासायनिक रंगको प्रयोग घटाउने प्रयास गर्न सकिन्छ। स्थानीय तहले पनि सुरक्षित पर्व मनाउन आवश्यक निर्देशन र व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। फागुपूर्णिमा हाम्रो सांस्कृतिक धरोहर हो। यसलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो पहिचान जोगाउनु हो। आधुनिकताको नाममा पर्वको मौलिकता हराउँदै जानु राम्रो संकेत होइन। परम्परालाई समयअनुकूल बनाउनु आवश्यक भए पनि त्यसको मूल आत्मालाई नष्ट गर्नु हुँदैन। फागुपूर्णिमा रंगको उत्सव मात्र होइन, सामाजिक एकता र मानवीय मूल्यहरूको उत्सव हो। यस पर्वलाई सुरक्षित, सभ्य र अर्थपूर्ण रूपमा मनाउन सके मात्र यसको वास्तविक महत्त्व जोगिन सक्छ। रासायनिक रंगको प्रयोग घटाउने, प्राकृतिक रंगलाई प्रोत्साहन गर्ने र पर्वको मूल सन्देशलाई जीवनमा उतार्ने हो भने फागुपूर्णिमा साँच्चिकै प्रेम, सद्भाव र समृद्धिको पर्व बन्नेछ। यही चेतनाका साथ मनाइने फागुपूर्णिमाले मात्र हाम्रो संस्कृति जीवन्त राख्न सक्छ र भावी पुस्तालाई स्वस्थ तथा उज्ज्वल परम्परा हस्तान्तरण गर्न सकिनेछ । सबैमा फागुपूर्णिमाको शुभकामना ।
