मिर्लुङकोट राज्यभित्रका गढी तथा कोटहरूको ऐतिहासिक महत्व

तनहुँको इतिहासमा मिर्लुङकोट राज्यले महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ । चौबिसे राज्यकालमा स्थापित यो राज्य केवल राजनीतिक शक्ति केन्द्र मात्र नभई सैनिक दृष्टिले समेत रणनीतिक महत्वको क्षेत्र थियो। राज्यको सुरक्षा, विस्तार र निगरानीका लागि विभिन्न स्थानमा गढी तथा कोटहरूको निर्माण गरिएको थियो। तीमध्ये क्यामिनकोट, ज्यामरुककोट, चोककोट, दलभञ्ज्याङ, पुर्कोट र तामाकोट विशेष महत्वका स्थल मानिन्छन्। यिनले तत्कालीन राजनीतिक अवस्था, सैन्य रणनीति र स्थानीय सभ्यताको विकासक्रमलाई उजागर गर्छन्।

हाल व्यास नगरपालिका–७ को कोटथोक क्षेत्रमा पर्ने क्यामिनकोट तत्कालीन मिर्लुङकोट राज्यको पश्चिमी सुरक्षा गढीका रूपमा परिचित थियो। कलेस्ती दोभानदेखि रिस्ती दोभानसम्मको क्षेत्रको निगरानी गर्ने यो कोट राज्यको सुरक्षाकवचका रूपमा स्थापित थियो। स्थानीय किंवदन्तीअनुसार यहाँका सैनिकहरूले तनहुँसुर दरबार पछाडिको ऐना ढुङ्गातर्फ दृष्टि राख्दै शत्रुको गतिविधि अवलोकन गर्ने गर्थे।

समुद्री सतहबाट करिब ७०० मिटर उचाइमा रहेको क्यामिनकोटमा आज पनि कालिकामाईको मन्दिर रहेको छ। स्थानीयवासीले परम्परादेखि पूजा–आराधना गर्दै आएको यो मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। बडादसैं र चैते दसैंमा विशेष पूजा हुने परम्परा अझै कायम छ। मन्दिरमा सेनकालीन हातहतियारका केही अवशेष पनि देख्न पाइन्छन्, जसले यसको ऐतिहासिक महत्वलाई थप पुष्टि गर्छ।

क्यामिनकोटबाट अन्नपूर्ण हिमश्रृङ्खला, तुर्लुङकोट, मानहुँकोट, तनहुँकोट, मादी उपत्यका तथा कलेस्ती–रिस्ती खोलाका फाँटहरूको मनमोहक दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । प्राकृतिक सौन्दर्य र इतिहासको संगमस्थलका रूपमा यसको पर्यटन सम्भावना पनि उल्लेखनीय छ।

मिर्लुङकोटसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण स्थल ज्यामरुककोट हो। स्थानीय जनविश्वासअनुसार धर्माङ्गद सेनले मिर्लुङकोट राज्य स्थापना गरेपछि ज्यामरुककोटको स्वतन्त्र अस्तित्व समाप्त भएको थियो। यद्यपि यस क्षेत्रसँग जोडिएका ऐतिहासिक घटनाक्रम र किंवदन्तीहरू आज पनि स्थानीय स्मृतिमा जीवित छन्।

ज्यामरुक बयापानी भञ्ज्याङ आसपास थुमथुमे राजाको दरबार रहेको जनश्रुति पाइन्छ । त्यस्तै, गोर्खाली सेनाका सेनापति बलि बानियासँग सम्बन्धित युद्ध प्रसंग पनि यस क्षेत्रसँग जोडिएको छ। स्थानीय रूपमा ‘बलिथुम’ भनेर चिनिने स्थान बलि बानियाको सम्झनासँग सम्बन्धित रहेको मानिन्छ ।

यस क्षेत्रका सतीपोल्ने गैरा, ओख्लेपानी देवी मन्दिर तथा अन्य पुराना स्थलहरूले ज्यामरुककोटको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई झल्काउँछन् । यद्यपि यस विषयमा थप अनुसन्धानको आवश्यकता अझै देखिन्छ ।

भानु नगरपालिका–१० मा पर्ने चोकचिसापानी कोट कुनै समय घले राजाहरूको प्रभाव क्षेत्र मानिन्थ्यो । चौबिसे राज्य गठन हुनुअघि गण्डकी क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा घलेहरूको साना राज्य रहेको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ । चोककोट त्यही ऐतिहासिक विरासतको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र हो ।

चोककोटस्थित धामाचुली प्राकृतिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल हो । यहाँ घलेकालीन दरबारका भग्नावशेष, कालिका मन्दिरका अवशेष तथा केही पुराना हातहतियारहरू फेला परेका छन् । स्थानीय इतिहासअनुसार धर्माङ्गद सेनले मिर्लुङकोट राज्य विस्तार गरेपछि चोककोट पनि त्यसमा विलय भएको थियो ।

घले समुदायको इतिहास स्वयंमा रोचक छ । उनीहरूलाई गण्डकी क्षेत्रका प्राचीन शासक समुदायमध्ये एक मानिन्छ । लमजुङ, तनहुँ, कास्की, गोरखा, धादिङ र रसुवाका विभिन्न स्थानमा घलेहरूको प्रभाव रहेको पाइन्छ। चोककोट त्यसै ऐतिहासिक परम्पराको एउटा प्रतिनिधि स्थल हो ।

मिर्लुङ महाभारत पर्वत शृङ्खलामा अवस्थित दलभञ्ज्याङ सैनिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान थियो । तनहुँका राजा दिग्विजय सेनले मिर्लुङमाथि विजय प्राप्त गरेपछि तनहुँ र लमजुङबीचको संघर्षमा यो क्षेत्र रणनीतिक केन्द्र बनेको थियो। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार तनहुँका सैनिक दल अर्थात् ‘गण’ बसेको स्थान भएकाले यसको नाम दलभञ्ज्याङ रहन गएको हो । भौगोलिक रूपमा यो स्थान मिर्लुङ, भोगटेनी र नारानचौर जाने मार्गहरूको संगमस्थल भएकाले यसको सैनिक महत्व अझ बढेको थियो ।

मिर्लुङमाथिको अधिकार पुनः प्राप्त गर्ने प्रयासमा निर्वासित राजा चन्द्र सेनले यही क्षेत्र हुँदै पटक–पटक अभियान चलाएको उल्लेख पाइन्छ। यद्यपि उनले आफ्नो पुरानो राज्य पुनः प्राप्त गर्न भने सकेनन्। यसरी दलभञ्ज्याङ तनहुँ र लमजुङबीचको राजनीतिक तथा सैन्य संघर्षको साक्षी बनेको देखिन्छ ।

मिर्लुङकोट राज्य स्थापना हुनुअघि पुर्कोटमा घले राजाहरूको शासन रहेको मानिन्छ । पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको विजय अभियानका क्रममा निर्माण गरिएको पुर्कोटगढी त्यस क्षेत्रको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक संरचना हो ।

तनहुँ राज्य कमजोर बन्दै जाँदा मिर्लुङ, चोक, पुर्कोट र गोरखाका स्थानीय शासकहरूले स्वतन्त्रता घोषणा गरेका थिए । त्यसपछि मिर्लुङकोट राज्य विस्तारको क्रममा पुर्कोट पनि त्यसमा समाहित भएको इतिहास पाइन्छ ।

पछि तनहुँका राजा दिग्विजय सेनले मिर्लुङलाई आफ्नो अधीनमा लिएपछि पुर्कोटगढी पूर्वी सैनिक चौकीका रूपमा विकसित भएको थियो। यसले विभिन्न राजनीतिक शक्तिहरूबीचको शक्ति सन्तुलन र संघर्षलाई बुझ्न महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ।

हालको रुपाकोट क्षेत्रभित्र पर्ने तामाकोट मिर्लुङकोट राज्यको उत्तर–पूर्वी सुरक्षा केन्द्र मानिन्छ । स्थानीय किंवदन्तीअनुसार तनहुँका सेन राजाबाट प्राप्त ताम्रपत्रका कारण यस स्थानको नाम ताम्रकोट हुँदै तामाकोट बनेको हो ।

यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित ताम्रपत्र र बिर्तासम्बन्धी दस्तावेजहरू कुनै समय स्थानीय परिवारहरूमा सुरक्षित रहेको बताइन्छ । यद्यपि तीमध्ये धेरै सामग्री अहिले हराइसकेका छन् । त्यसैले उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतहरूको संरक्षण र अभिलेखीकरण आवश्यक देखिन्छ ।

तामाकोटसँग जङ्गबहादुर राणाको भ्रमणसम्बन्धी रोचक प्रसंग पनि जोडिएको छ। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण यस क्षेत्रलाई हेरेर उनले ‘रूपको कोट’ भनेको र पछि रुपाकोट नाम रहन गएको जनविश्वास पाइन्छ। यस्ता किंवदन्तीहरूले स्थानीय इतिहासलाई थप जीवन्त बनाएका छन् ।

मिर्लुङकोट राज्यभित्र रहेका यी गढी तथा कोटहरू केवल पुराना संरचना मात्र होइनन् । यिनले तनहुँको राजनीतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक इतिहास बोकेका छन् । तर पर्याप्त संरक्षण र अनुसन्धानको अभावमा धेरै ऐतिहासिक अवशेष लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । स्थानीय तह, इतिहास अनुसन्धानकर्ता तथा सरोकारवाला निकायले यस्ता सम्पदाको संरक्षण, उत्खनन र दस्तावेजीकरणमा ध्यान दिन आवश्यक छ । ऐतिहासिक गढीहरूलाई पर्यटनसँग जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।

क्यामिनकोट, ज्यामरुककोट, चोककोट, दलभञ्ज्याङ, पुर्कोट र तामाकोट मिर्लुङकोट राज्यका महत्वपूर्ण ऐतिहासिक धरोहर हुन्। यिनले चौबिसे राज्यकालको सैन्य रणनीति, स्थानीय शासन व्यवस्था र सांस्कृतिक विकासको कथा सुनाउँछन्। इतिहासका यी मौन साक्षीहरूको संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसले तनहुँको गौरवशाली इतिहासलाई भावी पुस्तासम्म पु¥याउन मात्र होइन, स्थानीय पहिचान र पर्यटन विकासमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउनेछ ।