सम्पादकीय : सीपसंग जोडिंदै महिला
नेपालका अधिकांश स्थानीय तहले महिला सशक्तीकरणका नाममा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन् । तर तीमध्ये कतिपय कार्यक्रम औपचारिकतामा सीमित हुने गरेका छन् । तालिम सम्पन्न भयो, प्रमाणपत्र वितरण गरियो र कार्यक्रम सकियो भन्ने प्रवृत्तिले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन । वास्तवमा महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब तालिमले आयआर्जनको बाटो खोल्छ, उद्यम स्थापना हुन्छ र उत्पादनले बजार पाउँछ । यही दृष्टिले हेर्दा तनहुँको म्याग्दे गाउँपालिकाले वडा नं. ५ मा सञ्चालन गरेको सुगन्धित धुपबत्ती बनाउने सीपमूलक तालिम सकारात्मक र परिणाममुखी प्रयासका रूपमा देखिन्छ । महिलाको आर्थिक अवस्था बलियो भए परिवार, समाज र समग्र स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ । आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर महिला आफ्ना निर्णय आफैँ गर्न सक्षम हुन्छिन्, परिवारको आय बढ्छ, बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी बढ्छ तथा समाजमा महिलाको सम्मान पनि उकासिन्छ। त्यसैले महिला सशक्तीकरण केवल अधिकारको विषय मात्र होइन, आर्थिक अवसरसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय पनि हो ।
नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा आज पनि धेरै महिलासँग काम गर्ने इच्छा र क्षमता भए पनि अवसरको अभाव छ । सीमित खेतीपाती, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर परिवार र बढ्दो महँगीका बीच घरमै बसेर गर्न सकिने साना उद्यमको आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ । यस्ता अवस्थामा स्थानीय स्रोत–साधनको उपयोग गरी कम लगानीमा सञ्चालन गर्न सकिने उद्योगले ठूलो सम्भावना बोकेको हुन्छ। सुगन्धित धुपबत्ती उत्पादन त्यस्तै सम्भावना भएको उद्यममध्ये एक हो । धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक परम्परासँग जोडिएको धुपको प्रयोग नेपालमा वर्षभरि हुन्छ । मठमन्दिर, पूजा–आराधना, घरायसी संस्कार तथा विभिन्न धार्मिक कार्यक्रममा धुपको नियमित प्रयोग हुने भएकाले यसको बजार स्थिर छ । बजारमा माग भइरहने वस्तु उत्पादन गर्न सकिए उद्यमको जोखिम पनि तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। यही सम्भावनालाई पहिचान गर्दै स्थानीय महिलालाई सीप प्रदान गर्नु दूरदर्शी सोच हो। तर सीप सिकाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । तालिमपछि उत्पादन सुरु गर्ने वातावरण बनाउनु सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालमा धेरै तालिमहरू यसै कारण प्रभावहीन भएका छन् कि सहभागीले सिकेको सीप व्यवहारमा उतार्ने अवसर पाएका छैनन्। कच्चा पदार्थको अभाव, प्रारम्भिक लगानीको समस्या, बजार नपाउनु, ब्रान्डिङ र प्याकेजिङको ज्ञानको कमी तथा निरन्तर प्राविधिक सहयोग नपाउँदा धेरै उद्यम सुरुवातमै बन्द हुने गरेका छन्। त्यसैले स्थानीय तहले तालिमसँगै पछिल्लो चरणको सहजीकरणलाई पनि समान महत्व दिनुपर्छ ।
म्याग्दे गाउँपालिकाले सहभागीलाई समूह गठन, उद्यम स्थापना, परामर्श सेवा तथा बजारसँग जोड्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ । यदि यो प्रतिबद्धता व्यवहारमा उतार्न सकियो भने तालिमको वास्तविक उपलब्धि देखिनेछ। महिलाले सामूहिक रूपमा उत्पादन गर्दा लागत घटाउन, गुणस्तर कायम गर्न र बजार विस्तार गर्न सजिलो हुन्छ। सहकारी वा उत्पादन समूहमार्फत सञ्चालन गरिने उद्यम दीर्घकालीन हुने सम्भावना पनि बढी हुन्छ। आजको बजारमा उत्पादनको गुणस्तर जति महत्वपूर्ण छ, प्याकेजिङ, लेबलिङ र ब्रान्डिङ पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ। उपभोक्ताले गुणस्तरीय र आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गरिएको वस्तुलाई प्राथमिकता दिन्छन्। त्यसैले स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय बजारमा पुर्यउन आधुनिक प्याकेजिङ, गुणस्तर परीक्षण र बजार प्रवद्र्धनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । स्थानीय सरकार, उद्योग वाणिज्य संघ, सहकारी संस्था तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य हुन सके यस्ता उत्पादनले राम्रो बजार पाउन सक्छन् । यस्ता तालिमले अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिन्छन् । विकासका लागि सबै नागरिक शहरतिर वा वैदेशिक रोजगारीतर्फ जानैपर्छ भन्ने सोच अब परिवर्तन हुनुपर्छ। गाउँमै उपलब्ध स्रोत, स्थानीय सीप र सामूहिक प्रयासबाट पनि सम्मानजनक आम्दानी गर्न सकिन्छ। साना उद्यमहरूको विस्तारले स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउँछ, रोजगार सिर्जना गर्छ र गाउँबाट हुने पलायनलाई समेत केही हदसम्म रोक्न सहयोग पुर्यउँछ ।
महिला उद्यमशीलताको विकास अहिले केवल सामाजिक आवश्यकता मात्र होइन, आर्थिक रणनीति पनि हो । संघीय शासन प्रणालीमा स्थानीय सरकारको सफलता नागरिकको जीवनस्तरमा आएको परिवर्तनबाट मापन हुन्छ । यदि तालिमपछि उत्पादन सुरु हुन्छ, उत्पादनले बजार पाउँछ र महिलाको आम्दानी बढ्छ भने त्यही स्थानीय सरकारको वास्तविक उपलब्धि हुनेछ । म्याग्दे गाउँपालिकाले वडा नं. ५ लाई सुगन्धित धुप उत्पादनको ‘पकेट क्षेत्र’ बनाउने लक्ष्य सार्वजनिक गरेको छ । यो लक्ष्य स्वागतयोग्य छ, तर यसलाई घोषणामै सीमित नराखी योजनाबद्ध कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । नियमित अनुगमन, आवश्यक उपकरण, सहुलियत ऋण, उत्पादनको बजारीकरण तथा ब्रान्ड प्रवद्र्धनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके मात्र यसले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न सक्छ । महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम अवसर र सीप हो। सीपले आत्मविश्वास दिन्छ, उद्यमले आम्दानी दिन्छ र आम्दानीले सम्मानपूर्ण जीवनको आधार तयार गर्छ । त्यसैले स्थानीय तहहरूले यस्ता कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिँदै तालिमलाई प्रमाणपत्रमा होइन, उत्पादन, उद्यम र समृद्धिसँग जोड्न सके मात्र महिला सशक्तीकरणको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुनेछ। यही बाटोले आत्मनिर्भर परिवार, सक्षम समुदाय र समृद्ध स्थानीय अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ ।
