श्रृंखला, सान्या र व्यासनगर !

वि.सं. २०७१ साल मार्ग महिनाको कान्तिपुरको कोसेलीमा राजाराम गौतमको “सुन्दरी सहर” लेख हेर्ने सुअबसर मिलेको थियो । सो लेख पढदा सान्या सहर र व्यासनगरको दमौली बारे केही समानताहरु पढने सुअवसर मिल्यो । उक्त लेखमा गौतमजीले चीनको हैनान प्रान्तको चर्चित सान्या सहरको यात्रा संस्मरणको यथार्थ चित्र कोर्नु भएको रहेछ । शान्या र दमौली बीचमा मेल खाने कुराहरुले मनमा खुल्दुली ल्यायो । त्यही खुल्दुलीलाई शब्दमा व्यक्त गर्ने मन भयो । चिनको सान्या सहर र तनहुँको पहिलो नगरपालिका व्यासनगर दमौली सहरमा प्रशस्त समानताहरु भेटियो । त्यही समानता देखिएकै कारण यो लेखले मूर्त रुप पाएको हो ।

भर्खरै मात्र अर्थात २०७५ मार्ग २२ गतेका दिन सान्या सहरमा विश्व सुन्दरी छनोट कार्य सम्पन्न भइसकेको अवस्था हो । अन्तिम ५ मा छानिएका थाइलैण्ड, युगाण्ड, बेलारुस र जमैकाकी सुन्दरीहरुलाई पछि पार्दै मेक्सीकोकी सुन्दरी भेनेसा देलीओनले विश्व सुन्दरीको ताज पहिरिएकी थिइन् । थाइलैण्डकी सुन्दरी निकोलेन लिम्स्नुकान फस्ट रनर अप हुन सफल भइन ।

मिस नेपाल २०१८ की नेपाल सुन्दरी श्रृंखला खतिवडा पनि उक्त विश्व सुन्दरीमा प्रतिस्पर्धामा भाग लिंइरहेकी थिइन् ।  नेपाल सुन्दरी श्रृंखला भने शीर्ष १२ स्थानसम्म पुग्न सफल भइन । अन्तिम ५ मा पर्नको लागि उनीले मिस वर्ल्ड एसिया एण्ड ओसियन २०१८ को उपाधी जित्नु पर्दथ्यो । उक्त उपाधी थाइलैण्डकी सुन्दरी निकोलेन लिम्स्नुकानले हात पर्दा श्रृंखला शीर्ष ५औं स्थानमा पर्न सकिनन् । विश्वसुन्दरी यात्रामा शीर्ष १२औं को स्थानसम्म पुग्न श्रृंखलाले कठिन यात्रा तय गरेकी थिइन । हालसम्मको विश्व सुन्दरी यात्रामा नेपालको तर्फबाट सन २०१३ मा इशानी श्रेष्ठ शीर्ष सातसम्म पुगेता पनि सुन्दरी प्रतियोगितामा अवार्ड प्राप्त गर्ने इतिहास रच्ने सुअवसर भने श्रृंखलाले प्राप्त गरेकी छन् ।

शीर्ष ३०औ स्थानमा पुग्ने पहिलो चरणको हेड टु हेड राउण्डबाट १३ जना प्रतिस्पर्धी छानिएका थिए । पहिलो चरणको राउण्डमा  उनी दर्ज हुन सकिनन् । यत्तिकैमा शीर्ष ३०औं स्थानमा पुग्ने बाटो समाप्त भइ सकेको थिएन । बाँकी १७औं प्रतिस्पर्धी मध्ये दोश्रो राउण्डमा हेड टु हेड बाट १५ जना र मल्टी मिडिया अवार्डबाट १ जना र ब्यूटि विथ पर्पोजबाट एक जना समेत २ जना छानिने प्रावधान रहेको थियो । दोश्रो राउण्डको हेड टु हेड प्रतिस्पर्धामा पनि श्रृंखला खतिवडा मिस वर्ल्ड सिङ्गापुर भेनिसा पेहरसंग पराजित हुन पुगिन । दोश्रो राउण्डको मल्टिमिडिया र व्युटि विथ अ पर्पोज दुवै विधामा अब्बल दर्ज हुँदै दुवै विधाको उपाधी हात पार्न सफल भएकी थिइन । ११८ प्रतिस्पर्धीहरु मध्ये सबै भन्दा बढी अनलाइन भोट पाएर श्रृंखलाले ३०औ स्थानमा आफनो उपस्थिति कायम गर्न सफल भएकी थिइन् । मल्टिमिडिया र ब्युटि विथ अ पर्पोज हात पारेपछि मिस वर्ल्डको ताज जिते सरह भएको सबै नेपालीले महसुस गरेका थिए होलान । उन्ले त यस्मा आफु गौरान्वित भएको बताएकी थिइन । मिस वर्ल्डमा आफनो प्रभाव छोड्न सफल श्रृंखलालाई हाम्रो तर्फबाट पनि मुरी मुरी बधाइ ।

आजभन्दा २१ बर्ष अगाडी सान्या सहरको नाम निसानै थिएन । यो त गाउँ नै गाउँको ठाउँ थियो । अति अत्यन्त दुर्गम थियो । यहाँ यातायात सञ्चारको सुविधाको झन नामनिसानै थिएन भन्दा अनुपयुक्त हुँदैन होला । दिनमा मुस्किलले एउटा मात्र बस यस ठाउँमा आउने जाने गर्दथ्यो । तर अहिले सान्याले कोल्टे फेरेको छ । सार्वजनिक यातायात बस, भाडाका कारदेखि नीजि कार, रेल सेवा र दर्जनौं जहाजहरुको आवागमनको सुविधाले सान्यामा स्थानीय तथा परदेशी पर्यटकहरुको घुइचो लाग्न पुगेको छ ।

वि.सं. १८३९ मा तनहुँ गोरखा राज्यमा गाभिएपछि तनहुँको प्रशासनिक निकाय तनहुँसुरबाट बन्दिपुरमा सर्न पुगेको थियो । शिक्षा क्षेत्रको विकासको पाटो हेर्ने हो भने वि.सं. २०१६ सालमा व्यास-१ भादगाउंँमा एउटा मात्र जलदेवी प्राथमिक विद्यालय स्थापना हुन सकेको थियो। पृथ्वीराजमार्ग खोलिनु पूर्व यातायातको नाममा त्यसमा पनि छिमेकी जिल्ला गोरखाको पालुङ्गटार काठमाडौं जाने आउने एक मात्र हवाई मार्ग थियो । त्यो पनि अहिले बन्द भै सकेको स्थिति हो । वि.सं. २०२५ सालमा तनहुँ जिल्लाको सदरमुकाम बन्दिपुरबाट दमौलीमा सरेपछि मात्र दमौलीको विकासको प्रारम्भिक रेखा कोरिन सम्भव भएको हो । काठमाडौं पोखरा जोड्ने पृथ्वीराजमार्ग बनेर यातायातको सुविधा प्राप्त हुन थाले पछि दमौलीको मुहार चम्किएको हो । जे होस रेल तथा हवाई सेवाबाट बञ्चित भएतापनि हाल व्यास नगर दमौलीमा सार्वजनिक यातायातदेखि नीजि सवारी साधनहरुको सुविधा उपयोग गर्न सकिने भएको छ ।

प्राचीन समयका चीनका राजा महाराजा किन डायनेष्टी तथा टाङ्ग डायनेष्टीको शासन कालमा राष्ट्रदोह, देशद्रोह अर्थात शासक वर्गका बीच संग असहमत हुने विद्रोहीहरुलाई सञ्जाय दिने ठाउँ थियो सान्या । सान्यामा विद्रोहीहरुलाई मृत्युदण्डको सम्म सञ्जाय दिने गरिन्थ्यो । औलकाकारण बदनाम दमौली सेनवंशको शासन कालमा पनि उपेक्षित थियो । राजा मणिमुकुन्द सेन वि.सं. १६३२ देखि पाल्पाको राजा भएका थिए । पाल्पाली राजा मुकुन्दसेनको राज्य पाल्पा, बुटवल, रिसिङ्ग, राजपुर, तनहुँ, मकवानपुर र मोरङ्गमा उहाँकै आफ्ना भाइछोराहरु प्रशासकको रुपमा रहेका थिए । पाल्पामा बाबाको प्रभाव कमजोर हुन साथ अरु भाईहरुको सिको गर्दै तनहुँका प्रशासक भृङ्गसेनले पनि तनहुँलाई स्वतन्त्र राज्य घोषणा गरेका थिए । वि.सं. १६१०-१८३९ सम्म तनहुँमा सेनवंशीय राजाहरुको शासन रहेको थियो। सेनवंशीय राजाहरुले देशद्रोह गर्ने सिपाही र शासक वर्गसंग असहमत हुने विद्रोही रैतीहरुलाई मृत्युदण्डको सञ्जाय दिने ठाउँ दमौली थियो रे भन्ने जनश्रुति सुन्नमा पाइन्छ ।

प्राचीन समयमा याजु भनेर चिनिने सान्याले सन १९१२ देखि याजियान नाम पाएको हो । यही याजियानमा सन १९४१ देखी १९४५ सम्म चीन र जापान युद्ध चली रहदा जापानी सेनाको नेभी व्यारेक राखिएको थियो । आखिर सन १९५० मा जापानी सेनाको शासनबाट मुक्त गराइ याजियानलाई चिनीया जनमुक्ति सेनाले आफुमा समाहित गरेको थियो । सन १९५४ मा चीनले यस दुर्गम याजियानमा याजियान समिति गठन गरेको थियो । याजियान, वाओटिङ, लिङसुइ, जिङ्गलोङ्ग, शनिङ्ग आदि गाउँ मिलाएर सन १९५८ मा सान्या शहरको स्थापना भएको थियो । तर सन १९८७ मा चीनको राज्य परिषदले सान्यालाई “प्रिफेक्टर”को रुपमा घोषणा गरेपछि मात्र सान्याले गाउँबाट  औपचारिक रुपमा सहर बन्ने मौका पाएको हो ।

सन् १९५८मा सान्या सहरको स्थापना भएको थियो भने सन १९८७ (वि.सं. २०४५) मा यसलाई नगरपालिका घोषणा गरिएको हो । वि.सं. २०२५ सालदेखि तनहुँको सदर मुकाम बनेको दमौली, वि.सं. २०३३ सालमा फराकचौर गाउँ पञ्चायतको ३, ४ र ५ नं. वडाका आँसिक भूभाग र ६, ७, ८ र ९ नं वडाको पुरै भूभाग, कर्लुङ्ग गाउँपञ्चायतको ६ नं वडा र साविक गुणादी महेन्द्रपुर गाउँ पञ्चायत तथा जामुने गा.वि.स.को १ र २ नं वडा र स्याम्घा गाउँपञ्चायतको ६ नम्बर वडाका भूभाग मिलाएर दमौली गाउँ पञ्चायत गठन गरिएको थियो ।

वि.सं. २०४९ (सन १९९२) सालको चैत्र ३० गतेको दिनमा  दमौली गाउँ पञ्चायतलाई व्यास नगरपालिका घोषणा गरिएको स्थिति हो । वि.सं. २०७४ साल आइपुग्दा पोखरीभञ्ज्याङ्ग, श्याम्घा र क्यामिन गा.वि.स.का पुरै भूभाग र रिस्ती, तनहुँसुर, घाँसीकुवा र केशवटार गा.वि.स.को आंशिक भूभाग व्यास नगरपालिकामा मिलाइसकेको अवस्था हो । इजरायलको जेरुसेलेम सहर जस्तो बनाउने संकल्पका साथ कार्य सुरुवात गरिएको दमौली भने नगर विकास योजना लागु भएको ४७ वर्ष र व्यास नगरपालिका घोषणा गरेको पनि ३१ वर्षको परिपक्व उमेर पार गरिसकेको छ । २१ वर्षको छोटो अवधीमा सान्या विश्वकै नमुना सहर बन्न सफल भएको अवस्था हो । तर सहर बन्न सक्ने पूर्वाधार भएको भनि नेपाल सरकारले दमौलीलाई व्यास नगरपालिका घोषणा गरेको ३१ वर्ष पुगिसक्दा पनि दमौली  अझै बे-सहारा नै छ ।

सान्यामा समुन्द्रको बीच भागमा १०८ फिट अग्लो बुद्धको मूर्ति निर्माण गरिएको छ । चीनको सान्या शहरको पर्यटनको एक आकर्षक विन्दु १०८ फिट अग्लो बुद्धमूर्ति पनि हो । जस्का कारण अहिले सान्या पर्यटनको नगरी बन्न पुगेको छ । तनहुँको दमौलीमा जन्मिएका सनातन हिन्दु धर्मका प्रणेता तथा ४, वेद, १८ पुराण र १८ उपपुराणहरु, स्मृती ग्रन्थ, श्रीमदभागवत गीताका संग्रहकर्ता तथा महाभारत कथाका रचनाकार महर्षि वेदव्यास (श्रीकृष्ण द्वैपायन), ऋषि पराशर, माता सत्यवती, राजा सुधन्वा र माझी दाशराजको मूर्ति निर्माण गर्न व्यासक्षेत्र विकास कोष गठन गरिसकिएको अवस्था हो । दमौलीमा निर्माण गर्न लागिएको महर्षि वेदव्यासको १०८ फिट अग्लो मूर्ति निर्माण कार्य प्रारम्भ भएतापनि गति लिन नसक्दा दमौलीको पर्यटन व्यवसाय आझेलमा पर्न गएको छ ।

सन् २००३, २००४, २००७, २००९, २०१० र अहिले २०१८ मा विश्व सुन्दरी प्रतियोगिता गर्न पाएको सान्याले आफ्नो मुहार फेर्न सकेको छ । वि.सं. २०३३ मा १२ मिलियन डलरको लागतमा सुन्दरी प्रतियोगिता ग्राम र समुन्द्रको बीचमा १०८ फिट अग्लो बुद्धको मूर्तिकोे निर्माण गरिएपछि सान्या सहरमा पर्यटन विकासको सम्भव भएको हो । समुन्द्री किनारमा रहेको पिछडिएको तथा अति दुर्गम यस सान्या टापुमा आउने जाने मानिसहरुको संख्या नगण्य नै थियो । त्यहाँ जाने व्यक्तिहरु हातको औंलामा गन्न सकिन्थ्यो । तर अहिले सान्या सहर विश्वका पर्यटकहरुको एक चर्चित एवं रमणीय गन्तव्य स्थल बन्न पुगेको छ । अमेरिकाको हवाई टापुको तुलना गर्दै पर्यटकहरु सान्यालाई चीनको हवाई टापु भन्न थालेका छन् । दुइ दशकको छोटो समयावधीमै एउटा पर्यटकीय गन्तव्य स्थान बन्न सफल भएको हो सान्या । आश्चर्य जनक प्रगतिले सान्यका नागरिकहरुको जीवन शैलीमा व्यापक परिवर्तन ल्याइदिएको छ । पर्यटन व्यवसाय मौलाएकै कारण सान्यामा फराकिला मोटर मार्गहरु र आलिशान घरहरु निर्माण भएका छन् ।

विश्व सुन्दरी प्रतियोगिता नगरेतापनि व्यास नगर दमौलीमा मगर सुन्दरीको प्रतियोगिता भने सम्पन्न भएको थियो । यसले दमौलीको पर्यटनका पूर्वाधार तयार गर्न सकेको छैन । दमौलीलाई पर्यटन नगरी बनाउने मामलामा महर्षि वेदव्यासको १०८ फिट अग्लो मूर्ति र सेतीमादी नदीमा निर्माण गरिने कृत्रिम तालहरुले जीवन्तता दिन सक्ने विश्वास गरिएको छ । पर्यटन नगरी बनाउने मामलामा दमौली मरुभूमि हो । मरुभूमिमा पानीको कल्पना गर्नु मृगतृष्णा भएको छ । जीवन खोज्नु मूर्खता बनेको छ । यस्तै रहने हो भने कहिले बन्छ त हाम्रो पर्यटकीय सहर-व्यासनगर दमौली ?

गान्सु प्रान्तबाट चार चार दिन रेलको यात्रा गरेर सान्या पुग्ने क्याण्डी जस्ता पर्यटन व्यवसायीहरु दमौलीमा छिमेकबाट आएका छैनन । सान्या जस्तै दमौलीलाई माया गर्नेहरुको कमि छ यहाँ । दमौलीको कमाई काठमाडौं लगेर महल बनाउनेहरुको ताँती भेटिन्छन् दमौलीमा। पर्यटन विकासको मूलद्वार मानिएको व्यासको १०८ फिट अग्लो मूर्ति निर्माण गर्ने कार्यले आजसम्म गति पाउन सकिरहेको छैन । येनकेन प्रकारेण बल्ल गुरु योजना निर्माण कार्यक्रमको सुरुवात भएको छ । यहाँका राजनैतिक पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताहरु, समाजसेवीहरु र व्यापार व्यवसायमा संलग्न नेतृत्वहरुमा व्यवसायीक रणकौशलता भेटिदैन । संघीयताले दमौलीको प्रतिष्ठा खस्केको छ । जिल्लाको सदरमुकाम भएतापनि यहाँको चहलपहलमा न्यूनिकरण हुँँदै गइरहेको छ । यसैले त दमौली २०२५ सालमा श्री गुमेको बन्दिपुर जस्तै देखिंदै गएको छ । तर अहिले बन्दिपुर पहाडकी रानी बनेर पर्यटन व्यवसायलाई अंगाल्दै गुमेको श्री पुनः हात पार्दै छ ।

भूपरेवेष्ठित नेपालको तनहुँ जिल्लामा समुन्द्र नभएता पनि मादी सेती, बुल्दी, छाव्दी र सांगे खोलाहरु छन् । यिनै खोला तथा नदीहरुमा बाँध बाधेर दमौलीमा कृत्रिमताल बनाउन सकिन्छ । पर्यटन व्यवसायले जसरी सान्याका नागरिकहरुको जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्यायो त्यसरी नै दमौलीवासीहरुको जीवनशैली समृद्ध बनाउने जिम्मेवारी हाम्रो स्थानीय निकामको काँधमा आएको छ । तनहुँको विकास किन भएन ? के गर्दा यस्को उन्नती र प्रगति हुन्छ ? भन्ने कुरामा सबैको ध्यान पुगोस । इजरायलको जेरुसेलम सहर जस्तो होस या चीनको सान्या सहर जस्तो निर्माण गरी दमौलीलाई आधुनिकीकरण गर्न हामी सबैले प्रण गरौं । व्यासनगर दमौलीलाई पनि पर्यटनमुखी सहरमा विकास गर्ने वातावरण सृजित गरौं । हाम्रो पनि यही शुभेच्छा छ ।