इतिहास, पर्यटन र नेपाल-अंग्रेज युद्ध
के.बि. मसाल
पर्यटनका धेरै बिट हुन्छन । अहिले पर्यटकहरु इतिहास र संस्कृतिको अध्यन अनुसन्धान गर्न रुचि राख्न थालेका छन । पर्यटकहरुलाई नेपाल-अंग्रेज युद्धको नालिबेली अध्यन गर्न खोज्दछन । पर्यटनको पुर्वाधार क्रमश बिस्तार हुँदै गएपछि आजभोली इतिहासमा रुचि राख्ने धेरै पर्यटकहरु नुवाकोटगढीमा पुग्दछन । नेपाल-अंग्रेज युद्धमा नेपालीले अंग्रेजलाई पराजित गरेको ऐतिहासिक जीतगढी किल्ला नुवाकोटगढी हो । गौतम बुद्धका बाबु शुद्धोधनका गुरु ऋषि कालदेवलको आश्रमस्थलका ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक क्षेत्र पाल्पा र रुपन्देहीको सिमा नुवाकोटगढी हो । नुवाकोटमा भगवती मन्दिर, भैरवकामना मन्दिर, खडग मन्दिर, राजा मणिमुकुन्द सेनको ग्रीष्मकालीन दरबारको भग्नावशेष, तोपाहान क्षेत्र, हतियार राख्ने र लुकाउने खरखजाना घर छ । बुद्धकालीन संरचना झल्काउने राजा शुद्धोधनका गुरु ऋषि कालदेवल आशुतोषको आश्रमस्थल, रानीकुवालगायत ऐतिहासिक र पुरातात्विक संरचना रहेका छन ।
नुवाकोटगढी ऐतिहासिक स्थल मात्र नभएर प्राकृतिक भ्युटावर पनि हो । नुवाकोटगढी हुँदै परापूर्वकाल देखिनै बुटवल, भैरहवा भएर भारतीय भूमिमा आउजाउ गर्ने मुख्य पदमार्ग पनि हो । कतिपय पर्यटकहरुले आफ्ना पूर्वज यात्रा गरेको पदमार्गको समेत स्मरण गर्न सक्दछन । बाग्लुङ, पर्वत, स्याङजा, गुल्मी र पाल्पाका मानिसहरु पाल्पाको मस्याम लेक हुँदै सिस्नेखोला, मरेक, रानीबास, बोटेगाउँ भएर कचला खोला हुँदै दोभान निस्कन्थे र दोभानबाट उकालो चढदै नुवाकोटगढी भएर जितगढी ओर्लेर बुटबल पुग्थे । सिर्द्धार्थ राजमार्ग निर्माण भएपछि अहिलेको पुस्ताहरुलाई ति कुरा कथा भएको छ । अब केही समय पछि नुवाकोटगढी पुग्नको लागि पर्यटकहरुले केवुलकार चढन पाउने छन । बुटवलको ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व बोकेको मणि-मुकुन्दसेन उद्यान फूलबारीदेखि उत्तर-पूर्वपट्टकिो शिखर देउरालीलाई आधार स्टेशन बनाएर सिर्द्धार्थ केबुलकारले पर्यटनको लागि केवुलकार निर्माण गर्दैछ । केवुलकारको पूर्वाधार निर्माण गर्दा नुवाकोटगढीका सबै ऐतिहासिक गढीका सम्पदाहरु संरक्षण र पुनःनिर्माण भएका छन । केबुलकारसँगै नुवाकोटगढीमा कालभैरवको मन्दिर निर्माण, बुद्धको मूर्ति, मणिमुकुन्द सेन उद्यान, सांस्कृतिक संग्रहालय, ऋषि कालदेवलको मन्दिर निर्माण भएको छ । नुवाकोटगढी प्राकृतिक भ्युटावर हो । तर पनि पर्यटकहरुका लागि भ्युटावर निर्माण गरिएको छ । भने बालाजीको मन्दिर पनि निर्माण भएको छ ।
पर्यटन खुल्ला विश्वविद्यालय हो । ऐतिहासिक पुरातात्विक सम्पदाको खोज अनुसन्धानमा रुचि राख्ने पर्यटकले नुवाकोटगढीको अध्ययन अवलोकन गर्न सक्छन् । इतिहास भनेको बितेका तथ्य घटनाहरुको यथार्थ विवरण हो । इतिहासको अध्यनबाटनै बितेका घटनाहरुको ज्ञान प्राप्त हुन्छ । प्राचिनकालमा इतिहासका रुपमा लेखिएको ग्रन्थ महाभारत हो । इतिहासको अध्यनले देशमा बितेका घटना बुझन र जान्न सकिन्छ । इतिहास स्मृतिहरुको अभिलेख पनि हो । इतिहास बिर्सनु स्मृति गुम्नु हो । नुवाकोटगढीमा इतिहासको खोज अनुसन्धान गर्ने पर्यटकहरुले नेपाल र अंग्रेज बिच भएको युद्धमा कर्णेल उजिर सिंहले आफ्ना फौजहरुलाई राख्न निर्माण गरिएको जितगढी, नुवाकोटगढी, काठेगढी, सिउराजगढी, बल्डयाङगढी, दाउन्नेगढी, माथागढी लगायतका गढीहरुको बारेमा समेत अध्यन गर्न सक्दछन । कर्णेल उजिर सिंह थापाले नुवाकोटगढीमा मोर्चाबन्दि गरेर अंग्रेज फौजलाई परास्त गरेका थिए । नुवाकोटगढीमा पुग्दा पर्यटकहरुले उत्तरतिर माछापुच्छ्रे हिमाल र दक्षिणतिर बुटवल बजारको अवलोकन गर्न पाउँदा पर्यटकहरु रोमाञ्चित हुन्छन् । नुवाकोटगढीमा तर्राईबाट अत्याधिक गर्मी वा जाडोमा शीतलहर र हुस्सु छल्न जाने पर्यटकहरुको संख्या बढी छ । आजभोली पुरातात्विक अध्ययन, वनभोज र जंगल सफारीका लागि जाने पर्यटकहरु पनि कमी हुँदैनन । ऐतिहासिक, प्राकृतिक र सांस्कृतिक महत्वको नुवाकोटगढी पर्या-पर्यटनका हिसाबले अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ । पर्यटनका लागि बुटवल-नुवाकोट हाइकिङ यात्रा अत्यन्तै रोमाञ्चक हुन्छ । नुवाकोटगढीको भ्यूटावरबाट बुटवल बजारको मनोरम दृष्यसहित भैरहवा, परासी र सिमापारी भारतसम्मका रमणीय दृष्य हेर्न सकिन्छ । बुटवलको फूलबारीदेखि नुवाकोटगढी करिव २ कि.मी को दूरीमा पर्दछ ।
नुवाकोटगढी जादा पर्यटकहरुले मणिमुकुन्द सेन उद्यान घुम्नै पर्दछ । फूलबारी पार्कको अध्यन बिना नुवाकोटगढीको ऐतिहासिक अध्यन अधुरो हुन्छ । आजभोली पाल्पाली सेन वंशीय राजा मणिमुकुन्द सेनको नामसँग जोडिएको फूलबारी पार्कमा पिकनिक, विवाह, भेटघाट र विभिन्न सघसंस्थाको साधारणसभा तथा अधिवेशनको थलो बनेको छ । बुटवल पुगेपछि समय निकालेर धेरै पर्यटकहरु फूलबारी पार्कमा पुग्ने गर्दछन । फूलबारी पार्क पछिल्ला समयमा आन्तरिक पर्यटकको रोजाइमा पर्ने गरेको छ । १५औं शताब्दीमा मणिमुकुन्द सेन राजाले निर्माण गरेको शीतकालीन दरबारको अवशेष पनि फूलबारीमा पर्यटकहरुले अवलोकन गर्न सक्दछन । फूलबारी पार्क अहिले मणिमुकुन्द सेन उद्यानको नाममा सञ्चालन भएको छ । पार्कमा पुराना भग्नाबशेष दरबार, वनजंगल, फूलबारी, झरना, शहीदस्तम्भ र चिडियाखानासमेत छ । ऐतिहासिक जितगढी किल्ला अंग्रेजलाई पराजित गरेको इतिहास र पाल्पाली राजा मणिमुकुन्दको नाममा बनाइएको उद्यानले इतिहासको संरक्षण मात्र होइन धेरै पर्यटकहरुको अध्यन अनुसन्धानको केन्द्र बनेको छ ।
बुटवल उपमहानगरपालिका-२, पुरानो बटौली क्षेत्रमा पर्ने मणिमुकुन्द सेन उद्यान पर्यटकीय स्थलमात्र नभई ऐतिहासिक र पुरातात्विक स्थलका रुपमा समेत परिचित छ । नुवाकोटगढीको काखमा बिभिन्न बोटबिरुवाको हरियाली र रंगीचंगी फूलका उद्यानले पार्कमा पुगेपछि सबै पर्यटकहरु आकर्षित हुने गर्दछन । तत्कालीन पाल्पाली राजा रुद्र सेनका जेठा छोरा मुकुन्द सेनको जन्म वि.सं १५५३ सालमा भएको थियो । उनी बि.स. १५७५ सालमा पाल्पाका राजा भएका थिए । पछि छोराहरुको सहयोगमा राज्यहरु एकीकरण गरे । उनै मुकुन्द सेनले बुटवलमा शीतकालीन तथा पाल्पा र रुपन्देहीको सीमाक्षेत्र नुवाकोटमा गृष्मकालीन दरबार निर्माण गरी राज्य चलाएको इतिहास छ । जाडो याममा बुटवल बस्ने मुकुन्द सेन गर्मी याममा नुवाकोटगढीमा बस्ने गर्थे । मुकुन्द सेन विसं १६१० मा देवघाटमा तपस्यामा सिद्धि प्राप्ति गरेका मुकुन्द सेनलाई धेरैले मुनि मुकुन्द पनि भन्ने गर्दछन । यिनै मुनि मुकुन्द सेन पछि मणिमुकुन्द सेन भएका हुन । मणिमुकुन्द सेनको इतिहास स्मरणीय राख्न उद्यानभित्र मणिमुकुन्दको पूर्ण कदको घोडसवार शालिक निर्माण गरिएको छ । कलात्मक ढंगले निर्माण गरिएको शालिकले उद्यानको आकर्षण त बढाएकै छ । अर्को तर्फ यहाँको ऐतिहासिक महत्व पनि उजागर गरेको छ ।
युद्धको पृष्ठभूमी
नेपाल-अंग्रेजको युद्ध वि.सं १८२४ देखि सुरु भएको थियो । जुनबेला क्याप्टेन किनलकले कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लको पक्षमा गोर्खालीविरुद्ध आफ्नो सेना उतार्न खोजेका थिए । काठमाडौंमा आक्रमण गर्न आएका गोर्खालीलाई तिनीहरुबाट बचाउन किनलक राजा जयप्रकाश मल्ललाई सहयोग गर्न आउँदै थिए । त्यही बेला अंग्रेजको फौज सिन्धुलीमा पराजित भै सकेको थियो । त्यसको ४८ वर्षपछि अंग्रेजसंग ठूलो युद्धको सुरुवात भयो । इतिहासमा जुन युद्धलाई नेपाल-कम्पनी युद्ध अर्थात नेपाल-अंग्रेज युद्ध भनिन्छ । नेपाली सेनाले त्यो बेला जिउज्यान लगाएर शक्तिशाली अंग्रेजसँग डिफेन्सिभ/ अफेन्सिभ जाइ कटक नगर्ने झिकी कटक गर्ने युद्ध लडयो । अंग्रेजले नेपाललाई पनि उपनिवेश बनाउन चाहेको थियो । तर नेपाल उपनिवेश बन्न चाहेन । नेपाल-अंग्रेज युद्धमा पूर्वमा दार्जिलिङदेखि पश्चिममा सतलजसम्म धेरै पटक लडाइँ भयो । नेपाल-अंग्रेज युद्धमा नेपालले धेरै लडाइँ जितेर पनि अन्त्यमा युद्ध भने हारेको स्वीकार गर्नु पर्यो । सुगौली सन्धि त्यसको जीवन्त परिणाम हो ।
नेपाल-अग्रेज युद्ध हुनुमा धेरै कारण थिए । तीमध्ये प्रमुख कारण भने ब्रिटिसले नेपाली भूमिबाट तिब्बतमा छिर्न चाहन्थ्यो । भारतमा बसी चारैतिर व्यापार, व्यवसाय बढाइरहेको इस्ट-इन्डिया कम्पनीले सन् १८१३ मा एकाधिकार गुमायो । इस्ट-इन्डिया कम्पनीले चीनसँगको व्यापार र चिया व्यापारमा मात्र प्राप्त गर्यो । त्यस कारण कम्पनी सरकारलाई चीन जाने सुगम बाटो र चिया खेतीका लागि अनुकूल भूमिको आवश्यकता पर्यो । त्यस्तो भूमि नेपालभित्र मात्र थियो । नेपालसँग सजिलै तिब्बतमा छिर्न भूमि प्राप्त गर्न सकिन्न भन्ने कम्पनी सरकारले बुझेको थियो । त्यसैले अंग्रेजले नेपालसँग किचलो हुने विन्दुहरुको खोजी गर्न थाल्यो । त्यसमध्ये एक थियो बुटवल-स्युराज खण्ड । तिब्बत नेपालको पनि व्यापारिक थलो भएकाले नेपालले कुनै हालतमा अंग्रेजलाई तिब्बतमा जाने बाटो अर्थात अनुमति दिन चाहँदैनथ्यो । सिक्किमको नाथुला पास, खासाबाट पुगिने कुती, रसुवाबाट पुगिने केरुङ र कुमाउबाट पुगिने टिंकर, लिपुलेक आदि क्षेत्रमध्ये कुनै न कुनै नाकाबाट अंग्रेजले तिब्बत पस्न खोजी रहेको अवस्थामा ती सबै नाका नेपालको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा थियो ।
नेपाल एकीकरण नहुँदै पाल्पाली सेन राजाले अवधको नवाबलाई निश्चित रकम तिरेर सेनहरुले बुटवललगायतका भूभागका जमिन उपभोग गर्दै आएका थिए । पछि अवध कम्पनी सरकारको मातहत गयो । यता पृथ्वीपालसेनको पालामा पाल्पा राज्य नेपाल अधिराज्यमा विलय भयो । पुरानो सम्बन्ध टुंगिएपछि कम्पनी सरकार र नेपाल सरकारबीच विवाद सुरु भयो । कम्पनी सरकारले बुटवलसम्मको भू-भागमा आफ्नो अधिकार भएको दाबी गर्यो । नेपालले बुटवल र स्युराज वरिपरिका भूभाग पनि नेपालकै हुनुपर्ने दाबी थियो । त्यस्तै जनरल अमरसिंह थापाले कम्पनी सरकारको साम्राज्यवादविरुद्ध पन्जाब केशरी रणजितसिंहलाई तेह्र सवाल अर्थात बुदाको पत्र लेखेकाले पनि कम्पनी सरकार आगो भएको थियो । तर कम्पनी सरकारले नेपाल सरकारसँग भएको सन् १८०१ को सन्धिको धारा ५ मा भएको बन्दोबस्त उल्लंघन गर्दै युद्ध घोषणा गर्यो । सन्धिको धारा ५ मा दुइ देशबीच सीमासम्बन्धी विवाद भएमा न्याय र अधिकारको सिद्धान्तका आधारमा दुबै देशका प्रतिनिधि बसेर सिमाना निर्धारण गर्ने’ उल्लेख थियो ।
त्यसैले युद्धको लागि पूर्वको बाइस मौजा, बुटवल र स्युराजको विषयमा खिचलो उठाइ सन् १८१४ नोभेम्बर १ मा हेस्टिङका मार्क्युसले नेपालविरुद्ध एकतर्फी युद्ध घोषणा गरे । अंग्रेजले पाँच ठाउँबाट आक्रमणको तयारी गरेको थियो । त्यसमध्ये बुटवल क्षेत्रमा हमला गर्न मेजर जनरल जोन सुलिमान उड एक हजार कम्पनी सेना र तीन हजार हिन्दुस्तानी फौज लिएर तैनाथ भएका थिए । अंग्रेजको फौज बनारसबाट गोरखपुरमा १५ नोभेम्बर १८१४ का दिन आइपुग्यो । बुटवल र सिउराज कपिलवस्तुको जग्गा विवादले युद्धको उग्ररुप लियो । युद्धमा पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेनको हत्यापछि जनरल भीमसेन थापाका पिता जनरल अमरसिंह थापालाई पाल्पाको प्रशासक बनाई पठाइयो । नबावको राज्य अंग्रेजले लिएपछि ती जग्गाको स्वामित्व अंग्रेजले लिएर नेपालीलाई कमाइ खान दिन चाहन्नथ्यो । तर कर अर्थात तिरो तिरेर खेतीपाती गर्न नेपाल सरकारले अंग्रेजलाई अनुरोध गर्यो । कुरो मिलेन र अंग्रेजले ती जग्गाबाट नेपालीलाई हटायो र आफ्नो सुरक्षा पोष्ट खडा गर्यो । त्यसपछि नेपाली फौजले ती सुरक्षा पोष्ट हटायर आफ्नो भूमी फिर्ता गरे । त्यसपछि अंग्रेज सैनिकले नेपाली चौकीहरु भत्काएर नेपालीहरुलाई पिटपाट पार्दै खेदे र बुटवल तथा सिउराजमा पूर्ण अंग्रेजले अधिकार जमाए ।
यो कुरा जनरल भीमसेन थापाले थाहा पाए । भीमसेन थापाले जसरी पनि बुटवल र सिउराजमाथि नेपालीको नियन्त्रण नछाडने आदेश अमर सिंहलाई दिए । अमर सिंह ठूलो फौजको साथमा बुटवल र सिउराज गएर अंग्रेजको चौकीमाथि आक्रमण गर्न लगाए । अप्रत्यासित हमलाबाट अंग्रेजका चौकीदारहरुको भागाभाग भयो भने १८ जनाको मृत्यु भयो । अंग्रेजले कब्जा गरेको भूमी नेपालीले पुनः कब्जामा लिए । त्यसपछि अंग्रेजले नेपालीविरुद्ध औपचारिक रुपमा युद्ध गर्ने निर्णय गर्यो । यो युद्धमा कर्णेल उजिरसिंह थापालाई बुटवल सेक्टर दिएर दुइ हजार सेना दिइएको थियो । कर्णेल उजिर सिंहले आफ्ना फौजहरुलाई जितगढी, नुवाकोटगढी, काठेगढी, सिउराजगढी, बल्डयाङगढी, दाउन्नेगढी, माथागढी लगायतमा खटाएका थिए । कर्णेल उजिर सिंह स्वयं ठूलो फौजसहित नुवाकोट गढीमा थिए । त्यसै गरी काजी वीरभञ्जन पाण्डेलाई जितगढी क्षेत्र तिनाउ खोलानजिक चार सय फौजसहित खटाइएको थियो र अरु कमान्डहरुलाई काठे गढीसहित अन्यत्र खटाइएको थियो । अंग्रेजको योजना अनुसार एकै पटकमा जितगढी, नुवाकोटगढी र तानसेन बजार कब्जा गर्नुपर्ने थियो । अंग्रेजहरु जितगढी क्षेत्रमा प्रवेश गर्न थाले ।
नेपाली सेनाले अंग्रेजलाई त्यो बेलासम्म केही नोक्सानी पुर्याएको थिएन । तर तिनाउ खोला तर्न खोज्दा नेपाली फौजले अंग्रेजमाथी आक्रमण गर्यो । त्यो आमुन्ने सामुन्नेको लडाइँ थिएन । धराप अर्थात एम्बुसमा पारिएको युद्धकला थियो । धेरै अंग्रेजका फौज त्यही मरे र तिनाउको नदी अंग्रेजको फौजको रगतले रक्ताम्मे भयो । नुवाकोटगढी तिर बढेका अंग्रेजका फौज पनि धेरै मारिए । तानसेन बजार कब्जा गर्न अगाडी बढेको अंग्रेजका फौजलाई पनि नेपाली सेनाले आक्रमण गरेर धेरैलाई मार्यो । त्यो युद्धमा नुवाकोटगढीमा ७० नेपालीको ज्यान गएको थियो । नेपालीहरुको भन्दा अंग्रेजको फौज बढी भएकाले उनीहरु युद्ध त लडिरहेका थिए । तर नेपाली सेनाको साहस, रणकौशल र आत्मविश्वास देखेर जनरल जोन सुलिभान उडको जोस हराइसकेको थियो । युद्ध अनिश्चित भएको देखेर उनले सहयोगी हार्डिम्यानसँग सल्लाह गरी युद्धभूमि छोडने आदेश दिए । बुटवलबाट कम्पनी सरकारको फौज फर्केपछि सूरजपुरा हुँदै जनरल उड जनवरी ३ मा लोटन पुगे । तर पनि जितगढी हान्ने प्रयत्नमा उनी लागि नै रहे ।
त्यसको तीन महिना पछि एकैचोटि बुटवल नहानी पहिले स्युराज, तुल्सीपुर हान्ने र पूर्वतिर लाग्ने योजना बनाएका जनरल उडले उजीरसिंह थापा पाल्पा फर्केको चाल पाई यही मौकामा बुटवल हान्ने सोच बनाए । तिनाउ नदीको पूर्वपट्टबिाट अंग्रेज फौज खस्यौली बजारतिर आएर तोप प्रहार गर्न थाल्यो । नेपाली फौजले प्रत्युत्तरमा तोपका गोला छोडे । तर कम्पनीको गोलाबारीमा नेपाली फौजतर्फबाट केही जवाफी कारबाही भएन । अंग्रेजको गोला प्रहारले बुटवल दरबार ध्वस्त भएपछि अंग्रेज फौजलाई बुटवल पस्न जनरल उडले आदेश दिए । जब अंग्रेजको फौज तिनाउ नदी पार गर्न लागेको थियो । नेपाली फौजले जितगढीबाट गोलीको पर्रा छुटाउन थाले । अंग्रेज फौज केही मरे अरु भागाभाग भए । त्यस बखत कम्पनी सरकारसँग विकसित हतियार र नेपालीसंग आफ्नै परम्परागत हतियार मात्र थियो । तर युद्ध त हतियारले लडिँदैन विचारले लडिन्छ भन्ने मान्यता नेपालीहरुमा थियो । युद्धको समयमा पनि नेपालीसँग राष्ट्रियताको सोच थियो । त्यो सोच नै युद्धका लागि पर्याप्त थियो ।
विभिन्न कारणले नेपाल-अंग्रेज युद्धमा नेपालीले पाँच ठाउँमध्ये चारवटा युद्ध मोर्चाबाट पछाडि फर्कनु पर्यो । नौ हजार चार सय वर्ग किलोमिटर भूभाग गुमाउनु पर्यो । त्यो यथार्थलाई आत्मसात गर्नुपर्छ । तर बुटवल क्षेत्रमा नेपालले एक इन्च भूभाग पनि गुमाउनु परेन । युद्धमा पाँच सय जनाले वीरगति प्राप्त गरेका थिए ।
