सम्पादकीय : साहित्य र पर्यटन – राष्ट्रपहिचानको दुई स्तम्भ
साहित्य र पर्यटनबीचको सम्बन्ध केवल अनुभूतिको एउटै सेतु मात्र होइन, राष्ट्र–पहिचान, सांस्कृतिक चेतना र आर्थिक समृद्धिको साझा आधार पनि हो। मानव सभ्यताको प्रारम्भकालदेखि नै मानिसले यात्रा गरेका छन्, र ती यात्राले जन्माएका कथन–कथाहरु नै पछि साहित्यका प्रमुख स्रोत बने। साहित्यले शब्दमार्फत कुनै स्थानको सुगन्ध, स्वर, स्मृति र आत्मालाई अमर बनाउँछ; अनि त्यही शब्दले यात्राको प्रेरणा जगाएर पर्यटनलाई जीवन्त बनाउँछ। आजको नेपालमा पनि साहित्य र पर्यटनबीचको यो अन्तर्सम्बन्धले नयाँ सम्भावना र दिशाहरू खोजिरहेको छ। साहित्य केवल कागजमा उतारिएका वाक्यहरूको थुप्रो होइन। त्यो अनुभूतिको संसार हो– जहाँ कुनै नदीको कलकल आवाज, कुनै पहाडी गाउँको जीवनशैली, कुनै तीर्थस्थलको आध्यात्मिक स्पन्दन वा कुनै संस्कृतिको सांस्कृतिक गरिमा शब्दमार्फत सजीव बन्छ । जब साहित्यले कुनै स्थानलाई हृदयस्पर्शी शैलीमा चित्रण गर्छ, त्यो ठाउँ साधारण भूगोल रहँदैन– त्यो साहित्यिक तीर्थ बन्न पुग्छ। भानुभक्त आचार्यले जनकपुरलाई नेपाली मनमा रोपिदिएको धार्मिक–भावनात्मक स्मरण, देवकोटाले मुना–मदनमार्फत देखाएको हिमालपारिको यात्रा, भूपि शेरचनका कविता मार्फत पोखरा र मुस्ताङको सौन्दर्य– यी सबैले साहित्यमार्फत पर्यटनलाई नयाँ आकांक्षा र अर्थ दिएका छन्।
यात्रा स्वयं साहित्य सृजनाको स्रोत हो। यात्रा गर्दा भेटिएका मानिस, संस्कृति, भूगोल र समाजले लेखकलाई शब्दको नयाँ शक्ति दिन्छन् । नेपालका थुप्रै साहित्यकारले यात्रा–अनुभूतिकै आधारमा कालजयी कृतिहरू जन्माएका छन् । प्राचीन समयदेखि काशी–गयासम्मका तीर्थवृत्तान्तदेखि लिएर आधुनिक मानसरोवर, मुक्तिनाथ वा मुस्ताङका यात्रा–लेखन नै किन नहोस– यी सबैले नेपालमा पर्यटनप्रति चाख जगाइदिएका छन्। साहित्यमा उल्लेखित स्थानहरूलाई खोज्दै पर्यटनमा निस्किने पुस्ताहरूले यी कृतिहरूलाई समय, संस्कृति र इतिहास बुझ्ने मार्गदर्शकका रूपमा ग्रहण गरेका छन् । साहित्यिक पर्यटनको महत्व यतिमै सीमित छैन। कुनै कविको जन्मस्थान, कुनै कथा–उपन्यासमा वर्णित ठाउँ, कुनै स्रष्टासँग सम्बन्धित स्थल– यी सबै आजका दिनमा सशक्त पर्यटन आकर्षण बन्न सक्ने सामथ्र्य राख्छन्। तनहुँको चुँदीरम्घामा भानुभक्त स्मृति–स्थल, काठमाडौंको देवकोटा संग्रहालय, पोखरामा भूपि शेरचन स्मृति–उद्यान– यी केवल स्मारक होइनन्, स्थानीय समाजका लागि आर्थिक अवसर भएका पर्यटन–स्रोत पनि हुन्। साहित्यले उजागर गरेको भूगोलले स्थानीय हस्तकला, परिकार, आवास, सेवा र अध्ययन अनुसन्धानका विभिन्न क्षेत्रमा रोजगारी र सम्भावना बढाइदिन्छ ।
अर्कोतर्फ साहित्य राष्ट्रको आत्मा हो । भाषा नै राष्ट्रको पहिचान हो भने साहित्य त्यस पहिचानको प्राण हो। कुनै देशको इतिहास, संस्कृति, राजनीति, भावना र मानवीय चेतना साहित्यमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। नेपालका कवि–लेखकहरूले राणाकालको बन्दी समाजदेखि लिएर लोकतान्त्रिक संघर्षसम्म, पहाडी–हिमाली–तराई समाजको संस्कारदेखि लिएर धार्मिक–आध्यात्मिक जीवनसम्म सबैलाई साहित्यमा उतारेका छन्। सिद्धिचरण श्रेष्ठदेखि भीमनिधि तिवारीसम्मका रचनाले राष्ट्रप्रेम र स्वतन्त्रताको चेतना बोकेको छ; देवकोटाको ‘पागल’ले मानवीय आत्मसम्मानको सन्देश दिएको छ। यस्तो साहित्य कुनै समयको घटनाको मात्र किताब होइन– राष्ट्रको आत्मचेतना र गौरवको दस्तावेज हो। साहित्यिक पर्यटनले यी सबै तत्वलाई एउटै सूत्रमा गाँसिदिन्छ। कुनै यात्रुले साहित्यमा भेटिएको पात्र, दृश्य वा संस्कृतिलाई प्रत्यक्ष अनुभव गराउँछ। लेखकले लेखेको ठाउँमा पुग्दा पाठकका लागि कथा पुनःजीवित हुन्छ। यही भएर साहित्यिक पर्यटन सामान्य दृश्यावलोकनभन्दा गहिरो– बौद्धिक, संवेदनात्मक र भावनात्मक अनुभव बन्छ। यही यात्राले पाठकलाई राष्ट्रिय इतिहास, भूगोल र संस्कृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध जोडिदिन्छ।
तर सम्भावना मात्रले पर्याप्त हुँदैन। साहित्यिक स्थलहरूको संरक्षण, प्रचार–प्रसार र व्यवस्थापनमा राज्य र स्थानीय तहको सक्रिय भूमिका अत्यावश्यक छ। भानुभक्त–मार्ग, मुनामदन–पथ, देवकोटा–वाङ्मय यात्रा जस्ता साहित्यिक रुटहरू विकास गर्ने, साहित्यिक संग्रहालय र अध्ययन केन्द्रहरू प्रवद्र्धन गर्ने, ऐतिहासिक–सांस्कृतिक स्थलगत साहित्यिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने– यी सबै अब समयको आवश्यकता बनेका छन्। यस्तो प्रयासले पर्यटनलाई केवल आर्थिक गतिविधि होइन, सांस्कृतिक जागरणको अभियानका रूपमा अर्थ दिइदिनेछ। नेपाल विविधतामा धनी देश हो– भाषा, संस्कृति, भूगोल, मिथक, परम्पराहरूले यहाँको पहिचान निर्माण गरेका छन्। यी सबैलाई सम्हाल्ने, अभिलेख गर्ने र विश्वसमक्ष चिनाउने माध्यम हो साहित्य। अनि त्यौ साहित्यले जनाएका ठाउँ, कथा र संस्कृतिलाई संसारसँग जोड्ने पुल हो पर्यटन। यही कारण, साहित्य र पर्यटनको सहयात्रा केवल सांस्कृतिक प्रेमको प्रसंग होइन; यो राष्ट्र निर्माण र पहिचान सुदृढीकरणको अविभाज्य पाटो हो। नेपाललाई साहित्यिक पर्यटनको केन्द्र बनाउने सामथ्र्य छ–आवश्यक छ केवल योजनाबद्ध दृष्टि, संरक्षणको प्रतिबद्धता र साहित्यप्रति संवेदना बोकेको राष्ट्रिय नीति। शब्दले चित्र कोर्छ, यात्राले त्यसलाई जीवन दिन्छ । जब साहित्य र पर्यटन एकअर्कामा मिसिन्छन्, तब एउटा राष्ट्रको इतिहास, संस्कृति र आत्मगौरव उज्यालो हुँदै अगाडि बढ्छ । नेपालले यही सम्भावनालाई भविष्यको मार्गदर्शन बनाओस्, यही अपेक्षा ।
