अर्धावभेदक (Migraine)

आधुनिक तथा आयुर्वेदिक दृष्टिकोणबाट परिचय, निदान र व्यवस्थापन

१९ आश्विन २०८३, सोमबार १२:१६

१. परिचय

अर्धावभेदक (Ardhavabhedaka) आयुर्वेदमा शिरोरोगअन्तर्गत वर्णन गरिएको एक अवस्था हो। आधुनिक चिकित्साशास्त्रमा यसको लक्षणात्मक तथा चिकित्सकीय विशेषतासँग Migraine को तुलनात्मक सम्बन्ध स्थापित गरिन्छ। माइग्रेन स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित टाउको दुखाइको विकार हो, जसमा बारम्बार मध्यमदेखि तीव्र प्रकारको, प्रायः धड्किने प्रकृतिको टाउको दुखाइ हुने गर्दछ।

दुखाइ प्रायः टाउकोको एकातर्फ बढी हुन्छ, तर दुवैतर्फ पनि हुन सक्छ। सामान्य शारीरिक गतिविधिले दुखाइ बढ्न सक्छ र वाकवाकी, बान्ता, उज्यालो वा ठूलो आवाज सहन कठिन हुने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। एक पटकको माइग्रेन आक्रमण सामान्यतया ४ देखि ७२ घण्टासम्म रहन सक्छ।

माइग्रेनलाई सामान्य टाउको दुखाइ मात्र ठान्नु उचित हुँदैन। यसको बारम्बार पुनरावृत्तिले व्यक्तिको दैनिक काम, अध्ययन, सामाजिक जीवन र जीवनस्तरमा उल्लेखनीय असर पार्न सक्छ।

२. आयुर्वेदमा अर्धावभेदक

आयुर्वेदका प्रमुख ग्रन्थहरूमा शिरलाई शरीरको अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग अर्थात् “उत्तमाङ्ग” का रूपमा वर्णन गरिएको छ। चरकसंहितामा अर्धावभेदकलाई शिरोरोगको एक प्रकारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

चरकसंहिताको वर्णनअनुसार अर्धावभेदकमा टाउकोको आधा भागमा अत्यन्त तीव्र, चिर्ने वा भेदन गर्ने प्रकृतिको पीडा हुन्छ र यसको प्रभाव टाउकाको दुवै तर्फ,आँखा,कान, निधार, आदि क्षेत्रमा देखिन सक्छ। चरकीय दृष्टिकोणमा यो रोग हुनुमा वात तथा कफको भूमिका उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

सुश्रुतसंहितामा पनि अर्धावभेदकलाई शिरोरोगअन्तर्गत वर्णन गर्दै टाउकोको एक भागमा तीव्र, भेदन वा चिरिएको प्रकृतिको पीडा तथा शिरोभ्रम जस्ता लक्षण उल्लेख गरिएको छ। सुश्रुतको वर्णनमा त्रिदोषको सहभागिता मानिएको पाइन्छ।

अष्टाङ्गहृदयमा पनि अर्धावभेदकलाई टाउकोको आधा भागमा हुने पीडाका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

यसरी विभिन्न आयुर्वेदिक आचार्यका वर्णनमा दोषसम्बन्धी व्याख्यामा केही भिन्नता पाइन्छ। त्यसैले “अर्धावभेदक = migraine” भनेर पूर्ण रूपमा समान ठान्नुको सट्टा दुवै अवधारणालाई आ–आफ्नो चिकित्सकीय सन्दर्भमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

३. आधुनिक चिकित्साशास्त्रमा माइग्रेन

माइग्रेन एक primary headache disorder हो। यसको दुई प्रमुख प्रकारमा migraine without aura र migraine with aura पर्छन्। केही व्यक्तिमा टाउको दुख्नुअघि prodrome (शुरुवाती लक्षण) देखिन्छ भने केहीमा aura(आभा) का अस्थायी स्नायुसम्बन्धी लक्षण देखिन सक्छन्।

माइग्रेनको ठ्याक्कै एउटै कारण स्थापित छैन। आनुवंशिक संवेदनशीलता, स्नायु प्रणालीको संवेदनशीलता तथा वातावरणीय र जीवनशैलीसम्बन्धी कारकहरूले आक्रमणलाई प्रभावित गर्न

४. माइग्रेनका चरणहरू

सबै व्यक्तिले सबै चरण अनुभव गर्दैनन्। सामान्यतया माइग्रेन आक्रमणलाई चार चरणमा बुझ्न सकिन्छ।

४.१ पूर्वसंकेत अवस्था (Prodrome)

टाउको दुख्नुभन्दा केही घण्टा वा कहिलेकाहीँ केही दिनअघि:

थकान
मनोभावमा परिवर्तन
बारम्बार जाँइ आउनु
विशेष खाद्य पदार्थ खाने इच्छा
घाँटी कडा हुनु
एकाग्रतामा कमी
निद्रामा परिवर्तन जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

४.२ आभा (Aura)

सबै माइग्रेनमा aura हुँदैन। aura हुँदा अस्थायी रूपमा:

आँखाअगाडि झिलिमिली वा zigzag आकृति देखिनु
दृष्टिमा परिवर्तन वा blind spot
अनुहार वा हातखुट्टामा झमझम वा सुन्निनु
बोल्न कठिन हुनु जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

४.३ मुख्य आक्रमण (Headache Attack)

यस अवस्थामा:

मध्यमदेखि तीव्र टाउको दुखाइ
प्रायः एकातर्फ बढी हुने दुखाइ
धड्किने/पल्सेटिङ प्रकृति
सामान्य शारीरिक गतिविधिले बढ्ने दुखाइ
वाकवाकी वा बान्ता
उज्यालो तथा ठूलो आवाज सहन कठिन हुनु
केही व्यक्तिमा गन्धप्रति संवेदनशीलता देखिन सक्छ।

४.४ उत्तरावस्था (Postdrome)

दुखाइ कम भएपछि केही व्यक्तिमा:

अत्यधिक थकान
कमजोरी
एकाग्रतामा कमी
मानसिक शिथिलता
शरीर “drained” भएको अनुभव केही समय रहन सक्छ।

५. सम्भावित कारण तथा Trigger

माइग्रेन एउटै कारणले मात्र हुने रोग होइन। सम्भावित trigger (उत्प्ररेक) व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन्।

आहार तथा पानी

लामो समय भोकै बस्नु वा खाना छुटाउनु
पर्याप्त पानी नपिउनु
केही व्यक्तिमा विशेष खाद्य पदार्थ
मदिरा

जीवनशैली

अपर्याप्त निद्रा
अत्यधिक निद्रा
अनियमित निद्रा
अत्यधिक मानसिक वा शारीरिक तनाव

वातावरण

चर्को वा झिलिमिली प्रकाश
ठूलो आवाज
कडा गन्ध
मौसम वा वायुदाब (Air Pressure)मा परिवर्तन

हार्मोनसम्बन्धी परिवर्तन

महिनावारीसँग सम्बन्धित hormonal परिवर्तन
अन्य hormonal उतारचढाव

हरेक व्यक्तिको trigger फरक हुन सक्ने भएकाले व्यक्तिगत trigger पहिचान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। WHO ले पनि नियमित निद्रा, व्यायाम, पर्याप्त hydration, स्वस्थ भोजन र headache calendar प्रयोग गर्नुलाई उपयोगी जीवनशैली उपायका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

६. निदान तथा मूल्याङ्कन

माइग्रेनको निदान मुख्यतः चिकित्सकीय इतिहास र लक्षणको मूल्याङ्कनमा आधारित हुन्छ। मूल्याङ्कन गर्दा निम्न जानकारी उपयोगी हुन्छ:

टाउको दुखाइ कहिले सुरु हुन्छ?
कति समय रहन्छ?
टाउकोको कुन भागमा हुन्छ?
दुखाइको प्रकृति कस्तो छ?
प्रकाश, आवाज वा गन्धले असर गर्छ कि गर्दैन?
वाकवाकी वा बान्ता हुन्छ कि हुँदैन?
aura का लक्षण छन् कि छैनन्?
सम्भावित trigger के हुन्?
कति पटक दोहोरिन्छ?
दैनिक जीवनमा कति असर परेको छ?

Headache Diary मा मिति, समय, दुखाइको तीव्रता, अवधि, सम्भावित trigger, निद्रा, खानपान, महिनावारीसँगको सम्बन्ध र प्रयोग गरिएको औषधि अभिलेख राख्न सकिन्छ।

७. आधुनिक चिकित्सा व्यवस्थापन

माइग्रेनको उपचार व्यक्तिको अवस्था, आक्रमणको आवृत्ति, तीव्रता, सहवर्ती रोग तथा प्रयोग गरिरहेका औषधिअनुसार फरक हुन्छ।

७.१ तुरुन्त अवस्थामा गरिने उपचार (Acute treatment)

चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक अवस्थामा:

उपयुक्त analgesics/NSAIDs
triptans
केही अवस्थामा migraine-specific gepants
वाकवाकी वा बान्ताका लागि antiemetic

प्रयोग हुन सक्छन्।

औषधिको छनोट स्वयं नगरी चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार गर्नुपर्छ।

७.२ रोकथामका लागि गरिने उपचार (Preventive treatment)

माइग्रेन बारम्बार हुने, लामो समयसम्म रहने वा दैनिक जीवनमा उल्लेखनीय असर पार्ने अवस्थामा preventive treatment विचार गर्न सकिन्छ।

यसमा:

preventive medicines
CGRP-targeted therapies
chronic migraine का केही अवस्थामा botulinum toxin
नियमित शारीरिक गतिविधि
तनाव व्यवस्थापन
behavioral approaches

समावेश हुन सक्छन्।

उपचारको लक्ष्य केवल तत्काल दुखाइ कम गर्नु नभई आक्रमणको आवृत्ति, अवधि र दैनिक जीवनमा पर्ने प्रभाव घटाउनु पनि हो।

८. आयुर्वेदिक व्यवस्थापन

आयुर्वेदमा अर्धावभेदकको व्यवस्थापन गर्दा रोगीको प्रकृति, दोषको अवस्था, आहार–विहार, रोगको अवस्था तथा रोगीको समग्र स्वास्थ्यलाई विचार गरिन्छ।

आयुर्वेदिक व्यवस्थापनको मूल आधार:

निदानपरिवर्जन → पथ्य–अपथ्य → रोगी तथा रोगको मूल्याङ्कन → आवश्यकताअनुसार चिकित्सा → नियमित अनुगमन

शास्त्रीय ग्रन्थहरूमा अर्धावभेदक तथा शिरोरोगको व्यवस्थापनमा नस्य लगायतका शिरोक्षेत्रसम्बन्धी उपचारको वर्णन पाइन्छ। चरकसंहितामा शिरोविरचन/नस्यको प्रयोगसम्बन्धी उल्लेख पाइन्छ, र सुश्रुतसंहितामा अर्धावभेदकका लागि नस्य लगायतका उपचारको वर्णन छ।

आयुर्वेदिक चिकित्सकीय मूल्याङ्कनअनुसार निम्न उपचार विधिहरू विचार गर्न सकिन्छ:

नस्य
शिरोधारा
शिरोअभ्यङ्ग
शिरोबस्ति
आवश्यकताअनुसार शोधन चिकित्सा
रोगीअनुसार उपयुक्त आहार–विहार

तर यी उपचारलाई आधुनिक migraine को प्रमाणित first-line उपचारको प्रत्यक्ष विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। आयुर्वेदिक औषधि वा पञ्चकर्म/अन्य उपचार योग्य आयुर्वेद चिकित्सकको प्रत्यक्ष परीक्षण तथा परामर्शपछि मात्र गर्नुपर्छ।

९. पथ्य–अपथ्य तथा स्वस्थ जीवनशैली

पथ्य

समयमै र नियमित भोजन गर्ने
पर्याप्त पानी पिउने
नियमित तथा पर्याप्त निद्रा लिने
नियमित र उपयुक्त शारीरिक गतिविधि गर्ने
योग तथा ध्यान गर्ने
तनाव व्यवस्थापन गर्ने
आफ्नो व्यक्तिगत migraine trigger पहिचान गर्ने
ताजा तथा सन्तुलित भोजन गर्ने

अपथ्य

लामो समय भोकै बस्ने
अनियमित निद्रा वा रातभर जाग्राम बस्ने
अत्यधिक मदिरा सेवन
धूम्रपान
अत्यधिक प्रशोधित तथा junk food
अत्यधिक तनाव
आफूलाई trigger गर्ने खाद्य वा वातावरणीय कारण

कुनै एउटा खाद्य पदार्थ सबै migraine भएका व्यक्तिका लागि अनिवार्य रूपमा हानिकारक हुन्छ भन्ने छैन। व्यक्तिगत trigger पहिचान गर्नु बढी वैज्ञानिक र व्यवहारिक हुन्छ।

१०. माइग्रेनको आक्रमण हुँदा के गर्ने ?

शान्त र अँध्यारो कोठामा आराम गर्ने
पर्याप्त पानी पिउने
तेज प्रकाश, ठूलो आवाज र कडा गन्धबाट टाढा रहने
आवश्यक परे चिसो वा तातो सेक प्रयोग गर्ने
चिकित्सकले सिफारिस गरेको acute medicine समयमै प्रयोग गर्ने
लक्षण सुधार नभएसम्म अत्यधिक शारीरिक श्रम नगर्ने

व्यक्तिअनुसार आराम दिने उपाय फरक हुन सक्छन्।

११. कहिले चिकित्सकलाई देखाउने ?

निम्न अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ:

migraine बारम्बार दोहोरिन थालेमा
टाउको दुखाइ पहिलेभन्दा बढी वा गम्भीर हुँदै गएमा
दैनिक काम, अध्ययन वा सामाजिक जीवनमा उल्लेखनीय असर परेमा
headache को स्वरूप अचानक परिवर्तन भएमा
बारम्बार औषधि सेवन गर्नुपर्ने अवस्था आएमा
नयाँ प्रकारको headache सुरु भएमा

बारम्बार painkiller प्रयोग गर्दा medication-overuse headache को समस्या पनि हुन सक्ने भएकाले औषधिको प्रयोग चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार हुनुपर्छ। WHO ले medication-overuse headache लाई महत्वपूर्ण secondary headache disorder का रूपमा उल्लेख गरेको छ।

१२. आपतकालीन संकेत

निम्न अवस्थामा “माइग्रेन होला” भनेर घरमै बस्नु हुँदैन:

⚠ अचानक अत्यन्त तीव्र टाउको दुखाइ

विशेषगरी एक्कासि सुरु भएको असाधारण वा thunderclap headache

⚠ नयाँ स्नायुसम्बन्धी लक्षण

हातखुट्टा कमजोर वा नचल्ने
बोल्न कठिन हुने
अचानक दृष्टि हराउने वा गम्भीर दृष्टि परिवर्तन हुने
बेहोस हुने
अत्यधिक अलमल हुने

⚠ संक्रमण वा अन्य गम्भीर अवस्थाका संकेत

ज्वरोसँगै तीव्र headache
घाँटी कडा हुने
अन्य असामान्य तथा तीव्र लक्षण

यस्ता अवस्थामा तत्काल चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

१३. आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा: समन्वित दृष्टिकोण

अर्धावभेदक र migraine बीच केही लक्षणात्मक समानता भए पनि यी दुई अवधारणालाई पूर्ण रूपमा एउटै रोगको पर्यायका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

आयुर्वेदले रोगीको प्रकृति, दोष, आहार–विहार, निदानपरिवर्जन र व्यक्तिगत उपचारमा जोड दिन्छ भने आधुनिक चिकित्सा migraine को अन्तर्राष्ट्रिय diagnostic criteria, acute treatment तथा preventive treatment मा आधारित हुन्छ।

त्यसैले सुरक्षित र वैज्ञानिक दृष्टिकोण भनेको आवश्यकताअनुसार दुवै प्रणालीका उपयुक्त पक्षलाई चिकित्सकीय मूल्याङ्कनसहित प्रयोग गर्नु हो। कुनै पनि उपचार पद्धतिका बारेमा “पूर्ण निको पार्ने”, “सधैँका लागि हटाउने” वा वैज्ञानिक प्रमाणबिना निश्चित उपचारात्मक दाबी गर्नु हुँदैन।

१४. निष्कर्ष

अर्धावभेदक (Migraine) लाई सामान्य टाउको दुखाइका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। यो पुनरावर्ती, कहिलेकाहीँ अत्यन्त disabling हुने प्राथमिक headache disorder हो। यसको समयमै पहिचान, व्यक्तिगत trigger को पहिचान, स्वस्थ जीवनशैली, उचित acute treatment र आवश्यक अवस्थामा preventive treatment ले रोगको प्रभाव कम गर्न मद्दत गर्दछ।

आयुर्वेदिक दृष्टिकोणमा अर्धावभेदकलाई शिरोरोगको सन्दर्भमा बुझी रोगीको प्रकृति, दोष, आहार–विहार तथा रोगावस्थाको मूल्याङ्कन गरिन्छ। चरक, सुश्रुत , वाग्भट आदि आचार्यका वर्णनमा अर्धावभेदकको स्वरूप तथा व्यवस्थापनका विभिन्न पक्ष पाइन्छन्।

अन्ततः रोगीको सुरक्षा, सही निदान र वैज्ञानिक चिकित्सकीय मूल्याङ्कनलाई प्राथमिकता दिँदै आवश्यकताअनुसार आधुनिक तथा आयुर्वेदिक चिकित्सा सेवाको उचित प्रयोग गर्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।

(लखेक प्रदेश आयुर्वेद चिकित्सालय, तनहुँका बरिष्ठ कविराज निरीक्षक हुन् ।)