नयाँ बर्षमा घुम्न जाने हो ?

नयाँ वर्षमा धेरैको सोच घुमफिर गर्नेमा हुन्छ । नयाँ बर्ष नयाँ सोच, नयाँ उत्साह र नयाँ उमंगको पर्व पनि हो । नयाँ ठाउँको घुमफिरको मज्जा छुट्टै हुन्छ। नयाँ वर्षमा पारिवारिक सदस्य तथा साथीभाईसँग घुमफिरमा गएर रमाइलो गर्ने प्रचलन बसेको छ । नयाँ बर्षलाई मानिसहरुले गलत कुरा परित्याग गर्ने र असल आचरण अपनाउन सुरु गर्ने अवसरका रुपमा पनि लिने गर्छन् । घुमफिरलाई खुल्ला विश्व विद्यालय पनि भनिन्छ । घुमफिरले मानिसहरुलाई धेरै ज्ञान प्राप्त हुन्छ ।

घुमफिरको लागि कहाँ जाने ? सबैलाई नयाँ ठाउँको खोजी हुन्छ। नेपालमा घुमफिर गर्ने धेरै स्थान छन् । प्राकृतिक सम्पदा संग रमाउने की ? तीर्थाटन गर्ने की ? ऐतिहासिक सम्पदाको अवलोकन गर्ने ? त्यसको निर्णय घुमफिरमा निस्कन भन्दा पहिलानै गर्दा राम्रो हुन्छ । घुमफिरमा निस्कनु भन्दा पहिले आफु पुग्ने स्थानको बारेमा जानकारी लिदा यात्रामा सजिलो हुन्छ । नेपालमा घुमफिरको लागि सातै प्रदेशमा रमणिय पर्यटकीयस्थलहरु छन । आफ्नो रुचि, समय र घुमफिरको लागि हुने खर्चको लेखाजोखा गरी यात्राको प्याकेज बनाउदा एउटै यात्रामा धेरै ठाउँ पुग्न सकिन्छ । घुमफिरमा समूहमा जादा खर्च पनि कम लाग्ने र यात्रामा रमाइलो पनि हुन्छ ।

पर्यटनको लोकप्रिय गन्तव्यका रुपमा बन्दीपुर सूचीकृत भइसकेको छ । त्यसैले त पहाडकी रानी उपमा पाएको बन्दीपुरमा विदेशीभन्दा नेपालीहरु धेरै पुग्दछन् । बन्दीपुरको सहरी संरचना साढे दुई सय वर्ष पुरानो मानिन्छ । नेवार जातीको रहनसहन, संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्य बन्दीपुरका विशेषता हुन् । बन्दीपुर वरिपरिका गाउँमा मगर संस्कृतिको अवलोकन गर्न पनि पाइन्छ । हिमालयको फराकिलो दृश्य बन्दीपुरको अर्को विशेषता हो । बजारबाट दश मिनेटको दुरीमा रहेको टुँडिखेलबाट हिमाल मात्र होइन फराकिलो क्षितिजमा फैलिएका तनहू, लमजुङ र गोरखा जिल्लाका फाँट, पहाड र गाउँ पनि देखिन्छन् ।

हिमाल र मस्र्याङदी नदीले बनाएका उपत्यका हेर्दा बन्दीपुर पुग्ने जो कोहि पर्यटक आनन्द महसुस गर्दछ । बन्दीपुरलाई मौलिकताको नमुना सहर भनिन्छ । बन्दीपुरमा रहेका परम्परागत घरका कारण बन्दीपुरको पर्यटनमा टेवा मिलेको छ । काठका बुट्टा कँुदिएका झयाल तथा ढोकाहरु, प्यागोडाशैलीका घर पर्यटनका लागि बन्दीपुरको मुख्य आकर्षण हुन । कतिपय पर्यटकहरु तिनै घरहरुको फोटो लिने गर्दछन् । वन्दीपुरमा जाने पर्यटकहरुको लागि ऐतिहासिक धार्मीक स्थलहरु आकर्षण केन्द्र बनेको छ । वन्दीपुरमा १८ औ शताब्दीमा स्थापीत खडक देवीको मन्दीर विन्दवासिनी, थानिदेवी, नारायण, पारपानी महादेव, तिनधारा महादेव, मुकुन्देश्वरी, बन्दीपुरमाका मुख्य धार्मीकस्थल मानिन्छन ।

डुम्रेबाट बन्दीपुरसम्म पक्की सडक छ । बन्दीपुरसम्म सार्वजनिक बस पनि छ। डुम्रे बजारबाट बन्दीपुर जादा सडक यात्रामा मनोरम हिमश्रृंखला, पहाड र टाकुरा हेर्न सकिन्छ। डुम्रे बजारबाट बन्दीपुर जाने बस र जिपहरु पाइन्छ । अर्को तर्फ आजभोली बन्दीपुर जानको लागि पृथ्वीराजमार्ग अर्थात डुम्रे नजिकै ठूलोढुङगा देखि केवुलकारको समेत सुबिधा भएको छ ।

रारा त्यसै रमाइलो, उसै रमाइलो । वर्षभरको तनाव, धपेडी भुलेर उन्मुक्त रमाउन चाहनेहरु किन रारा नपुग्ने? नयाँ वर्षको फुर्सदमा राराको यात्रा स्मरणीय हुनसक्छ । वदिलइरहने पृष्ठभूमीमा गाढा निलो पानीले भरिएको यो ताल हेर्दा साँच्चैको स्वर्ग पुगेको आभास मिल्छ । मुगु जिल्लामा रहेको रारा नेपालकै सवैभन्दा ठूलो ताल हो । राराको कन्चन पानीमा स्नो ट्राउट माछादेखि हास, जलेवा, क¥याङकुरुङ जस्ता चराहरु जलक्रिडामा मस्त हुन्छन् । रारा ताल स्वच्छ पानीमा नीलो आकाशको छायाका कारण गाढा नीलो देखिन्छ । तालको वरिपरी घुम्नका लागि ट्रेकिङ रुट छ । सफा पानीमा स्नो ट्राउट माछा तथा हाँस, जलेवाजस्ता चराहरु डुबुल्की मारेको दृष्यले राराको वातावरणनै भिन्न देखिन्छ ।

दिनभरीमा आफ्नो रुप फेरिरहने राराताल जेष्ठ देखि आश्विन महिना सम्म विभिन्न फुलहरुले सजिएर मानौ स्वर्गकी अप्सरा जस्तै देखिन्छ। रारा तालको अर्को विशेषता के छ भने यस तालमा विश्वमा अन्यत्र कहि पनि नपाइने असला जातको हिमाली माछा पाइन्छ। रारा तालबाट करीब ३ घण्टाको पैदल यात्रा पश्चात् यसको पश्चिमतर्फ रहेको मुर्माटपमा पुग्न सकिन्छ । जहाँबाट रारा तालको मनमोहक दृष्यका साथै सैपाल हिमालको श्रृंखलाको मनोरम अवलोकन गर्न समेत सकिन्छ । रारा तालमा सिस्ने हिमाल र कान्जिरोवा हिमालको मनोरम दृश्य देखिन्छ। रारा क्षेत्रमा पुगेपछि पाइने प्राकृतिक आनन्द, चिसो हावा, वरिपरि जंगलले घेरिएको रारा साँच्चै मनमोहक छ ।

रारा पुग्न पनि दुई वटा बाटो छन। नेपालगञ्जबाट करिब ४० मिनेटको हवाई यात्रामा मुगुको ताल्चा बिमानस्थल र त्यहाँबाट करिव २ घण्टा पैदल यात्रामा ताल पुग्न सकिन्छ । यस्तै स्थल मार्ग हुँदै जानको लागि कोहलपुर हुँदै सुर्खेत पुग्नु पर्ने हुन्छ। सुर्खेतबाट दैलेख, कालिकोट सदरमुकाम मान्म, नाग्म र जुम्लाको सिन्जा उपत्यका, भुलभुले हुँदै रारा ताल पुग्न सकिन्छ । सुर्खेत देखि गाडीमा करिब १ दिनको यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ रारा पुग्न ।

शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । यो राष्ट्रिय निकुञ्ज पश्चिम नेपालको डोल्पा तथा मुगु जिल्लामा फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल ३ हजार ५५५ वर्ग किलोमिटर छ । यो निकुञ्ज २०५० सालमा स्थापना गरिएको हो । यस निकुञ्ज भित्र नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल फोक्सुण्डो तथा एक ऐतिहासीक शे गुम्बा रहेका छन र यिनीहरुकै नाम जोडेर यसको नामाकरण गरिएको हो । शे–फोक्सुण्डो ताल ३ हजार ९०० मिटरको उचाईमा डोल्पा जिल्लामा पर्दछ । यस तालको लम्बाइ ४.८ कि.मी., चौडाइ १.६ कि.मी. र गहिराई १४५ मिटर रहेको सन २००४ मा नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागद्वारा एउटा सर्वेक्षणले देखाएको थियो । कान्जिरोवा हिमालको काखमा रहेको शे–फोक्सुण्डो ताल वाई आकारको छ ।

हवाई यात्रामा नेपालगञ्जबाट सिधै डोल्पाको जुफाल विमानस्थलमा र त्यहाँबाट पैदल त्रिपुराहुँदै तालसम्म पुग्न सकिन्छ । स्थलमार्गबाट यहाँ जान बाँकेको कोहलपुर सुर्खेतको छिन्चुहुँदै दायाँ लागेर जाजरकोट भएर भेरी नदीको किनारै किनार डोल्पाको सदरमुकाम दुनै सम्म गाडीमा यात्रा गर्न सकिन्छ । दुनै देखि पैदल २ दिनमा शे–फोक्सुण्डा तालमा पुग्न सकिन्छ ।

आँखै अगाडि विश्वको सातौँ अग्लो धौलागिरी हिमाल । त्यसैले पर्यटकहरु धौलागिरी हिमाल हेर्न म्याग्दीको पुनहिल पुग्छन । यो स्थान धौलागिरी हिमश्रृंखला हेर्ने सबैभन्दा उपयुक्त स्थान हो । समुन्द्री सतहबाट ३ हजार २ सय १० मिटर उचाइमा अवस्थित पुनहिलबाट धौलागिरी, अन्नपूर्ण माछापुच्छ«े, नीलगिरी लगायत १५ वटा हिमालको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न पाइन्छ । त्यस्तै पुन हिल अन्नपूर्ण हिमश्रृंखलाको भ्यु पोइन्टको रुपमा पनि लिइन्छ । पुनहिलको बाटोमा जहाँबाट पनि मनै लोभ्याउने सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । घुमफिरमा हिमाली श्रृखला अवलोकन गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने पुनहिलको पुग्न सके राम्रो हुन्छ ।

कास्कीको घोरेपानीबाट आधा घण्टाको उकालो हिँडेपछि पुनहिल पुगिन्छ पुनहिल पदयात्राको क्रममा दुईवटा विकल्प छन। एक, पुनहिल पदयात्रा मात्र र अर्को, पुनहिल हुँदै अन्नपूर्ण हिमालको आधार शिविरसम्मको यात्रा । पोखरादेखि पुनहिल पुगेर फर्कनका लागि पाँच दिन लाग्छ । अन्नपूर्ण हिमालको आधारशिविर पुगेर फर्कनका लागि भने आठ दिन लाग्छ । पोखरादेखि पुनहिल र पुनः पोखरा फर्कनका लागि पाँच दिनको समय छुटयाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

नयाँ बर्षमा घुमफिर र तीर्थाटन गर्न धेरै मानिसहरु मुक्तिनाथ पुग्ने गर्दछन । मुक्तिनाथ हिन्दु तथा बौद्ध मार्गीहरुको लागी महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। यो समुन्द्रको सतहदेखि ३ हजार ७१० मिटरको उचाईमा गोरङगा हिमालको फेदिमा रहेको छ । मुक्तिनाथ ५१ शक्तिपिठ मध्ये एक पिठको रुपमा पूजाआजा स्नान र दर्शन गरिन्छ। बौद्धधर्म अनुसार यसलाई च्यूभीग ग्यातुसा भनिन्छ । जसको अर्थ तिब्बतीय भाषा अनुसार एक सय आठ पानी हो । मुक्तिनाथ मन्दिरमा भगवान विष्णु लगायत देवीलक्ष्मी र गरुड भगवानको मूर्ति राखिएको छ । सबै मूर्ति सुनले बनेका छन् । मुक्तिनाथ धार्मिक स्थलमा १ सय आठ धाराहरु छन् । ती धाराहरुमा सबै तीर्थयात्रुहरुले नुवाउँछन् । सबै धाराहरुमा साडेको मुख आकृती रहेको छ । यो सबै राजा मुकुन्द सेनले बनाएका हुन भन्ने कुरा इतिहासमा उल्लेख छ । टिवेटन धर्म दर्शन अनुसार गुरु रिन्पो चे टिवेटन बुद्धधर्मका जन्मदाता यहि मुक्तिनाथको बाटो गरी तपस्या गरेर टिवेट गएका भन्ने जनविश्वास गरेको छ । मुक्तिनाथको १ सय ८ धाराबाट निस्किएको पानीकोस्रोत नै कालीगण्डकीको मुहान हो । कालीगण्डकीको किनारामा नेपालमा अन्य नदीमा नपाइने ढुङगा शालिकग्राम पाइन्छ। जुन ढुङगालाई हिन्दुधर्ममा भगवान नारायणको साक्षत रुप मानिन्छ ।

मुक्तिनाथ जादा उपल्लो मुस्ताङ पनि पुग्न सकिन्छ । विशेष गरी पहिले तिब्बती साम्राज्यको एक भागको रुपमा रहेको ल्हो क्षेत्र सँस्कृति र भौगोलिक दृश्यको कारणले पनि तिब्बत जस्तै लाग्छ । जोमसोमबाट उपल्लोे मुस्ताङसम्म सवारी साधन चल्न थालेपछि आन्तरिक पर्यटकको पनि चाप बढेको छ । जोमसोमबाट सवारी साधनमार्फत एक दिनको यात्रा गरेपछि माथिल्लो मुस्ताङ पुगिन्छ । माथिल्लो मुस्ताङमा जीवनशैली अन्य जिल्लाहरुको भन्दा फरक भएकोले पनि यो क्षेत्रमा पर्यटकहरु धेरै पुग्ने गर्दछन । उपल्लो मुस्ताङ आश्चर्यजनक खालका चट्टानहरुले घेरिएको र मरुभूमी जस्तो देखिने भौगोलिक दृश्यको बिचमा गाँउहरु र त्यहाँका हरिया खेतहरुले मरुभूमिको बिचमा बगैँचा जस्तो देखिन्छ । उपल्लो मुस्ताङमा पर्यटकहरुले नौतले गुफा, मौलिक संस्कृति, जीवनशैली, मनमोहक प्राकृतिक दृष्य तथा कोरला नाका अवलोकन गर्न सक्दछन ।

पोखराबाट जोमसोमसम्म हवाई यात्रा पनि गर्न सकिन्छ । पोखरादेखि कालिगण्डकी करिडोर पर्वत, म्यादी हुँदै पुग्न सकिन्छ । मुक्तिनाथको बेस रानीपौवा सम्म बस पुग्दछ। त्यहाँबाट आधा घन्टाको पैदल यात्रामा मुक्तिनाथ पुगिन्छ । जोमसोमदेखि माथिल्लो मुस्ताङ साना गाडीमा ६ घण्टामा पुग्न सकिन्छ ।

तिलिचो ताल वाह्य पर्यटक मात्र होइन आजभोली आन्तरिक पर्यटकहरुको पनि आकर्षणको गन्तब्य बनेको छ । करिब ५ हजार मिटरको उचाइमा रहेको तिलिचो ताल मनाङ जिल्लामा पर्दछ । कूल ४.८ वर्ग किमीभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको तिलिचो ताल वरिपरी सेता टल्किने तिलिचो हिमाल, अन्नपूर्ण रेन्ज र नीलगिरि हिमाल रहेका छन । हिमालको छाया तालमा परेको दृश्य लोभै लाग्दो हुन्छ । तिलिचो ताल विश्वको सबैभन्दा अग्लो उचाइमा रहेको ताल मानिन्छ । अन्नपूर्ण पदयात्रा गर्ने सबैले थोराङ पास गर्दा यो तालमा पुग्दछन । ताल हेर्नका लागि जुनसुकै समयमा जान सकिँदैन । असोजदेखि मंसिरसम्म र चैतदेखि जेठ सम्म पुग्दा राम्रो हुन्छ । धेरै अग्लो स्थानमा रहेको र नजिकै रहेका हिमालले गर्दा बढी चिसो र लेक लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ । तालसँगै मनाङको संस्कृति र भौगोलिक बनोटले पनि पर्यटकहरुको मन लोभ्याउँछ ।

तिलिचो ताल जान पहिलो दिन लमजुङको बेसिसहर वा त्यो भन्दा माथि पुग्न सकिन्छ । बेसिशहरदेखि उपल्लो मनाङको खाङसारसम्म जान साना गाडीहरु पाइन्छ । खाङसार हुँदै तिलिचो बेसक्याम्प बस्नु पर्नेहुन्छ । बेसक्याम्पबाट ४ घण्टामा ताल पुग्न सकिन्छ । तालको छेउमा बस्ने व्यवस्था नभएकाले बेसक्याम्पमा फर्किनु पर्ने हुन्छ ।

इलाम जिल्लाको कन्याम पूर्वी नेपालको मनोरम पर्यटकीयस्थल हो । कन्याम इलामको सूर्योदय नगरपालिकामा पर्दछ । कन्याममा मनोरम चियाबारी भएकोले आन्तरिक एवं बाह्य पर्यटकहरुको घुइँचो लाग्ने गर्दछ । झापा, मोरङ, सुनसरी लगायतका तराईका जिल्ला तथा छिमेकी देश भारतबाट समेत नयाँ बर्षको अबसरमा गर्मी छल्न ठूलो सख्यामा पर्यटकहरु कन्याममा घुम्न र वनभोज गर्न पुग्दछन् । कन्यामबाट श्रीअन्तु, समालबुङ, पशुपतिनगरको हरियाली दृश्य देखिनुकासाथै सगरमाथा, कुम्भकर्ण जस्ता विश्वमै ख्याती प्राप्त हिमालको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ । कन्याम घुम्न जाने मानिसहरुले घोडा चढेर चियाबारीमा घुमफिर गर्दै मनोरञ्जन लिन्छन् ।

कन्याम जानको लागि झापाको चारआलीबाट सवारी साधन पाइन्छ। कन्याममा बस्न खान होमस्टे पनि छ । पर्यटकहरुलाई कुनै असुबिधा हुदैन । ट्रेकिङ जान घुम्नको लागि शारीरिक रुपमा पूर्ण स्वस्थ हुनु पर्दछ । शारीरिक रुपमा पूर्ण रुपमा स्वस्थ भएन भने ट्रेकिङ गर्न सम्भव हुँदैन । कतिपयलाई प्रेसर, सुगरजस्ता रोग हुन सक्छ । यसका लागि खानपिनमा विशेष ध्यान दिनु पर्दछ । खासगरी, उच्च हिमाली क्षेत्रमा जाँदा लेक लाग्ने अर्थात अल्टिच्युड सिकनेस लगायत अन्य विभिन्न स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छन । चार हजार मिटरभन्दा माथि लेक लाग्न सक्छ। मौसमका कारण पनि स्वास्थ्यमा समस्या आउन सक्दछ । त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सजग र सचेत हुनु पर्दछ । हिमाली क्षेत्रमा हावा चलिरहने भएकाले टाउको दुख्न सक्दछ । त्यसका लागि सिटामोल लगायतका औषधि बोक्नु पर्दछ । फेरि अनावश्यक सामान राखेर झोला भारी पनि बनाउनु हुँदैन । तौल धेरै भएको झोला पनि बोक्न हुँदैन । ट्रेकिङ गरेको एक–दुई दिनमै ज्यान भारी हुने भएकाले कम तौल भएको भारी बनाउनु पर्दछ । ट्रेकिङ सुज, क्याप, चस्मा, ली, पानीको बोतल, सनब्लक क्रिम, बडीलोसनलगायतका सामान अनिवार्य लानु पर्दछ । यसबाहेक हलुका लुगा, ज्याकेट पनि लैजान आवश्यक छ । अग्लो तथा चिसो स्थानमा ट्रेकिङ जाँदै हुनुहुन्छ भने डाउन ज्याकेट बोक्नु पर्दछ ।

कतिपय ठाउँमा होटेल–रेस्टुरेन्ट उपलब्ध हुँदैनन । त्यसैले यस्ता ठाउँमा जाँदा आफूलाई चाहिन सक्ने खानेकुरा बोक्न बिसर्नु हुँदैन । त्यस्तै, मौसम परिवर्तन भइरहने भएकाले बिरामी पर्ने समेत सम्भावना रहन्छ । त्यसैले खानेकुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। हाइजेनिक खानेकुरा खाइरहने गर्नुपर्छ । सकेसम्म इनर्जी दिने चकलेटहरु बोक्दा राम्रो हुन्छ ।