सम्पादकीय : बन्दीपुरमा पर्यटकको भीड, व्यवस्थापनमा किन कमी ?

पहाडकी रानीका नामले परिचित तनहुँको बन्दीपुरमा यतिबेला पर्यटकको चाप बढेको छ । चाडपर्वको बिदा र पर्यटकीय याम सुरु भएसँगै होटल तथा घरबास भरिभराउ छन् । कोठा नपाएर कतिपय पर्यटक अन्यत्र फर्कनुपरेको अवस्था छ । पर्यटकको आगमनले बजारमा चहलपहल बढाएको छ, व्यवसायी उत्साहित छन् । तर, पर्यटकको मागअनुसार सामान्य आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउन नसक्नु बन्दीपुरको पर्यटन व्यवस्थापनका लागि गम्भीर प्रश्न बन्न थालेको छ । पर्यटक तान्न सक्ने गन्तव्यले उनीहरूलाई बसाउन नसक्नु विकासको सफलता होइन, व्यवस्थापकीय कमजोरी हो। बन्दीपुरमा होटल तथा होमस्टे गरी करिब एक हजार चार सय जनालाई बास बसाउन सक्ने क्षमता छ । करिब ८० होटल र चार होमस्टे सञ्चालनमा छन् । यति धेरै होटल तथा घरबास हुँदाहुँदै पनि पूर्ण क्षमतामा सेवा दिन नसक्नु विडम्बना हो । पर्यटकको चाप बढ्ने समय अनुमान गर्न नसकिने विषय होइन । हरेक वर्ष चाडपर्व र पर्यटकीय याममा पर्यटकको आगमन बढ्छ भन्ने जानकारी हुँदाहुँदै पनि खानपान र आवास व्यवस्थापनमा समयमै तयारी नहुनु स्थानीय सरकार र पर्यटनसम्बद्ध निकायका लागि गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने विषय हो ।
पर्यटन भनेको पर्यटकको संख्या बढाउनु वा होटल भरिनु मात्र होइन । पर्यटकलाई सहज आवास, स्वच्छ खानेपानी, सरसफाइ, सुरक्षित वातावरण र गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराउनु पनि पर्यटन विकासकै आधार हुन् । बन्दीपुरमा अहिले देखिएको समस्या सामान्य मौसमी चापको परिणाम भनेर पन्छिन मिल्दैन । पर्यटकलाई कोठा नपाएर अन्यत्र जानुपर्ने अवस्था आउनु भनेको बन्दीपुरले प्राप्त गर्न सक्ने आर्थिक अवसर गुमाउनु पनि हो । पर्यटकको बसाइ छोटिँदा होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, स्थानीय उत्पादन र साना व्यवसायले पाउने आम्दानीसमेत प्रभावित हुन्छ । बन्दीपुरको विशेषता होटल र रेस्टुरेन्टमा मात्र सीमित छैन । यसको वास्तविक सम्पत्ति ऐतिहासिक बजार, परम्परागत वास्तुकला, मौलिक संस्कृति, धार्मिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्य हो । भक्तपुरे शैलीका घर, कलात्मक झ्यालढोका, ढुङ्गा बिछ्याइएका सडक र पुरानो बजारले बन्दीपुरलाई विशिष्ट पहिचान दिएका छन् । अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, धौलागिरिलगायत हिमश्रृंखलाको दृश्य, हरियाली डाँडाकाँडा र शान्त वातावरणले यसलाई प्रकृतिप्रेमी पर्यटकको आकर्षक गन्तव्य बनाएका छन् । आधुनिक सहरको कोलाहलबाट टाढा मौलिक नेपाली बस्तीको अनुभव लिन चाहने पर्यटकका लागि बन्दीपुर आफैँमा एउटा खुला सम्पदा हो ।
खड्गदेवी, थानीमाई र महालक्ष्मी मन्दिरले धार्मिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन् । सिद्धगुफा, मणिमुकुन्द सेन दरबार, मिनी ग्रेटवाल, तीनधारा, टुँडिखेल, रानीवन, रामकोट र सुनखरीजस्ता स्थलले बन्दीपुरको पर्यटकीय सम्भावनालाई थप फराकिलो बनाएका छन्। यी सम्पदाको प्रचारप्रसार र संरक्षणसँगै व्यवस्थित पर्यटन मार्ग निर्माण गर्न सके पर्यटकलाई केही घण्टा घुमाएर फर्काउने होइन, धेरै दिनसम्म बन्दीपुरमा बस्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ । यसका लागि ग्रामीण पर्यटनलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। बन्दीपुरको पर्यटनलाई पुरानो बजारका होटल र रेस्टुरेन्टमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन । आसपासका गाउँबस्तीमा रहेका प्राकृतिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई पर्यटनसँग जोड्नुपर्छ । होमस्टेमार्फत स्थानीय खानपान, रहनसहन, कृषि, पशुपालन, कला र संस्कृतिको अनुभव पर्यटकलाई दिन सकिन्छ ।
गाउँमा उत्पादित तरकारी, फलफूल, दूध, घ्यू, स्थानीय परिकार र हस्तकलाका सामग्रीलाई पर्यटकसँग जोड्न सके पर्यटनको आम्दानी गाउँसम्म पुग्छ । यसबाट महिला, युवा, किसान र साना उद्यमीले आफ्नै ठाउँमा रोजगारी र आयआर्जनको अवसर पाउन सक्छन् । पर्यटनको लाभ केही होटल व्यवसायीमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । स्थानीय समुदायले पनि त्यसको प्रत्यक्ष लाभ पाउनुपर्छ । त्यसका लागि होमस्टे सञ्चालनमा सहजीकरण, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, सीप तथा आतिथ्यसम्बन्धी तालिम र गाउँस्तरमा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण आवश्यक छ । पर्यटनबाट हुने आम्दानी स्थानीय अर्थतन्त्रमा घुमिरहने वातावरण बनाउन सके मात्र ग्रामीण पर्यटनको उद्देश्य पूरा हुन्छ ।
अर्कोतर्फ, बन्दीपुरको मौलिकता जोगाउनु पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण छ । पर्यटक बढे भन्दैमा जथाभावी संरचना निर्माण गर्ने, प्राकृतिक सम्पदा मास्ने र पुरानो बजारको स्वरूप बिगार्ने छुट कसैलाई हुनु हुँदैन । फोहोर व्यवस्थापन, सार्वजनिक शौचालय, पार्किङ, पदमार्ग, सूचना प्रणाली र सुरक्षा व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । पर्यटन पूर्वाधारको नाममा बन्दीपुरको मौलिक पहिचान नै नष्ट हुने अवस्था आउन दिनु हुँदैन। अब बन्दीपुर गाउँपालिका र पर्यटनसम्बद्ध निकायले तत्कालीन समस्या समाधानसँगै दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्छ । खानेपानीको भरपर्दो स्रोत र वितरण प्रणाली विकास गर्नु पहिलो आवश्यकता हो । होटल तथा घरबासको सेवा गुणस्तर सुधार, पर्यटकको चापअनुसार पूर्वाधार व्यवस्थापन र बाह्रै महिना पर्यटक आकर्षित गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
चाडपर्व र पर्यटकीय याम आउनुअघि नै आवश्यक तयारी गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । पर्यटकको सङ्ख्या, बसाइ अवधि, खर्च र सन्तुष्टिबारे नियमित तथ्याङ्क राखेर योजना बनाउने अभ्यास पनि सुरु गर्नुपर्छ । बन्दीपुरमा पर्यटक आउन थालेका छन्, अब उनीहरूलाई किन रोक्न सकिएन भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्छ । पर्यटकको भीड देखाएर पर्यटन विकासको सफलता घोषणा गर्नु पर्याप्त छैन । पर्यटकले सहज सेवा पाएका छन् कि छैनन्, स्थानीयले आम्दानीको अवसर पाएका छन् कि छैनन् र बन्दीपुरको प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित छन् कि छैनन् भन्ने आधारमा पर्यटन विकासको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ । बन्दीपुरको आकर्षण जोगाउँदै पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने र पर्यटनको लाभ गाउँगाउँसम्म पु¥याउने जिम्मेवारी स्थानीय सरकार र सरोकारवालाको हो । पर्यटकको भीडलाई दिगो आर्थिक अवसरमा बदल्न नसके बढ्दो लोकप्रियताको अर्थ अधुरै रहनेछ ।










