एकताको हल्ला, फुटको पुनरावृत्ति : किन दोहोरिन्छ कम्युनिष्ट आन्दोलनमा विभाजन ?
सुरेशकुमार पाण्डे
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा कम्युनिष्ट आन्दोलन एउटा महत्वपूर्ण शक्ति हो । जनआन्दोलनदेखि जनयुद्ध, सडक संघर्षदेखि संसदसम्म यसको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ । तर त्यही आन्दोलनको अर्को कठोर यथार्थ पनि छ– एकताको निरन्तर घोषणा र त्यसपछि हुने पुनः विभाजन। समय–समयमा एकताको हल्ला चुलिन्छ, सम्झौताहरू हुन्छन्, पार्टीहरू गाभिन्छन्, तर केही समयमै फेरि नयाँ–नयाँ समूह र गुटहरूको उदय देखिन्छ । यो क्रम किन दोहोरिइरहन्छ भन्ने प्रश्न आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनको आधारभूत दर्शन वर्गसंघर्ष, भौतिकवादी दृष्टिकोण र शोषित वर्गको पक्षधरता हो । माक्र्सवादी–लेनिनवादी विचारले समाजको रूपान्तरणलाई वैज्ञानिक विश्लेषण र संगठनात्मक अनुशासनमार्फत अघि बढाउने कुरा गर्छ। सिद्धान्ततः यो विचार समानता, न्याय र श्रमजीवी वर्गको मुक्तिसँग जोडिएको छ । तर व्यवहारमा विचार र आचरणबीच दूरी बढ्दै जाँदा संगठनात्मक एकता कमजोर हुने गरेको देखिन्छ ।
नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलन लामो समयदेखि विभिन्न धारा, उपधारा र गुटहरूमा विभाजित हुँदै आएको छ। एउटै मूल विचारधाराबाट प्रेरित दलहरू पनि रणनीति, नेतृत्व, संगठनात्मक शैली र तत्कालीन राजनीतिक स्वार्थका कारण फरक–फरक बाटोमा हिँड्ने गरेका छन्। यस्तो विभाजन केवल वैचारिक बहसको परिणाम मात्र होइन, नेतृत्व व्यवस्थापन, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावसँग पनि जोडिएको देखिन्छ ।
एकताको प्रयासहरू प्रायः राजनीतिक आवश्यकताबाट प्रेरित हुने गरेका छन्। चुनावी रणनीति, सत्ता समीकरण वा आन्दोलनात्मक दबाबका कारण दलहरूबीच एकता घोषणा हुने गर्छ । तर ती एकताहरू दीर्घकालीन वैचारिक सहमति र संस्थागत संरचनाभन्दा पनि तत्कालीन राजनीतिक लाभमा केन्द्रित हुँदा स्थायित्व कमजोर हुन्छ। परिणामस्वरूप, केही समयमै पुनः असन्तुष्टि र विभाजन देखा पर्छ ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र देखिने अर्को समस्या विचार र व्यवहारबीचको अन्तर हो। सिद्धान्तमा जनपक्षीय राजनीति, श्रमिक वर्गको प्रतिनिधित्व र सामाजिक समानताको कुरा गरिए पनि व्यवहारमा व्यक्तिगत स्वार्थ, सत्ता केन्द्रित प्रतिस्पर्धा र संगठनभित्रको शक्ति संघर्ष हावी हुने आरोप बारम्बार लाग्ने गरेको छ। यस्तो अवस्था उत्पन्न हुँदा संगठनभित्र विश्वासको संकट बढ्छ र एकता कमजोर हुन्छ ।
अहंकार र आत्मआलोचनाको अभाव पनि एक महत्वपूर्ण कारण हो । संगठनात्मक जीवनमा नेतृत्वले आत्मसमीक्षा गर्न सक्ने क्षमता कमजोर हुँदा गल्तीहरू दोहोरिने सम्भावना बढ्छ। आलोचना स्वीकार गर्ने संस्कृतिको विकास नहुँदा आन्तरिक बहस सशक्त बन्नुको सट्टा व्यक्तिगत द्वन्द्वमा रूपान्तरण हुने गर्छ। यही प्रवृत्तिले संगठनलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाउँछ ।
आर्थिक पक्ष पनि कम्युनिष्ट आन्दोलनको बहसको महत्वपूर्ण विषय हो । श्रमजीवी वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने दाबी गर्ने राजनीतिक शक्तिहरूले आर्थिक स्रोत, खर्च प्रणाली र पारदर्शितामा स्पष्टता राख्नुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ । तर विभिन्न समयमा आर्थिक गतिविधि, सहकारी संरचना, ठेक्का प्रणाली वा अन्य व्यावसायिक सम्बन्धसँग जोडिएका प्रश्नहरूले आन्दोलनको विश्वसनीयतामा असर पारेको देखिन्छ। आर्थिक अनुशासन कमजोर हुँदा संगठनात्मक एकता पनि प्रभावित हुन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा कम्युनिष्ट दलहरू पटक–पटक सरकारमा पुगेका छन् । कहिले ठूलो बहुमतसहित, कहिले गठबन्धनको रूपमा । तर सरकारमा रहँदा देखिने नीति र निर्णय तथा बाहिर रहँदा गरिने आलोचनाबीच पनि असन्तुलन देखिन्छ । सत्तामा हुँदा देखिने व्यवहार र प्रतिपक्षमा हुँदा गरिने भाषणबीचको अन्तरले जनविश्वासमा प्रभाव पार्छ र संगठनात्मक स्थायित्वमा प्रश्न उठाउँछ ।
यद्यपि, कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई केवल आलोचनात्मक दृष्टिले मात्र हेर्नु पनि पूर्ण विश्लेषण हुँदैन । यसले नेपालमा सामाजिक रूपान्तरण, सामन्ती संरचनाविरुद्धको संघर्ष, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक न्यायको मुद्दालाई स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । जनताको ठूलो हिस्साले अझै पनि समानता र न्यायको अपेक्षा यसै विचारधारासँग जोडेर हेर्ने गर्छ ।
समस्या विचारधारामा होइन, त्यसको कार्यान्वयनमा देखिन्छ भन्ने तर्क पनि बलियो छ । सिद्धान्त स्पष्ट भए पनि त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने संगठनात्मक संरचना कमजोर हुँदा परिणाम अपेक्षित रूपमा आउन सक्दैन । त्यसैले प्रश्न विचारधाराको होइन, नेतृत्व शैली, संगठनात्मक अनुशासन र राजनीतिक संस्कृतिको हो ।
एकताको दीर्घकालीन सम्भावना बनाउन केही आधारभूत पक्षहरू आवश्यक देखिन्छन्। पहिलो, विचारभन्दा माथि संगठनात्मक अनुशासनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। दोस्रो, नेतृत्व चयन र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता आवश्यक छ । तेस्रो, आत्मआलोचना र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। चौथो, आर्थिक गतिविधिमा पूर्ण पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम गर्नुपर्छ ।
यदि यी पक्षहरूलाई उपेक्षा गरियो भने एकताको घोषणा केवल अस्थायी राजनीतिक रणनीति मात्र बन्नेछ । केही समय एउटै संरचना देखिए पनि भित्रभित्रै असन्तुष्टि र गुटबन्दी जारी रहनेछ । अन्ततः त्यो संरचना फेरि विभाजनतर्फ नै जाने सम्भावना रहन्छ ।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन अहिले पनि एउटा निर्णायक मोडमा छ । जनताले दिएको विश्वासलाई संस्थागत रूपमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि छ र विगतका कमजोरीहरू दोहोर्याउने जोखिम पनि उत्तिकै छ। एकताको भविष्य नारामा होइन, व्यवहारमा निर्भर गर्छ। विचारधारात्मक प्रतिबद्धता, नैतिक आचरण र जनउत्तरदायी नेतृत्वले मात्र आन्दोलनलाई स्थायित्व दिन सक्छ ।
अन्ततः कम्युनिष्ट आन्दोलनको वास्तविक चुनौती एकता घोषणा गर्नु होइन, त्यो एकतालाई टिकाइराख्नु हो। जबसम्म सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरी घट्दैन, तबसम्म एकताको हल्ला र फुटको पुनरावृत्ति नेपाली राजनीतिक यथार्थको हिस्सा बनिरहनेछ ।
