मधुमेह: पहिचान, रोकथाम र व्यवस्थापन

भूमिका

मधुमेह (Diabetes Mellitus) विश्वभर तीव्र रूपमा बढिरहेको दीर्घकालीन चयापचयजन्य रोग हो । विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार मधुमेहले जनस्वास्थ्यमा ठूलो चुनौती सिर्जना गरेको छ । यो रोग शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्दा वा उत्पादन भएको इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्दा रगतमा ग्लुकोज (चिनी) को मात्रा बढ्ने अवस्थालाई जनाउँछ ।

नेपालमा बदलिँदो जीवनशैली, शारीरिक गतिविधिको कमी, प्रशोधित तथा चिनीजन्य खाद्य पदार्थको अत्यधिक सेवन, मोटोपन, धूम्रपान, मदिरा सेवन तथा मानसिक तनावका कारण मधुमेहको समस्या बढ्दो अवस्थामा छ । समयमै पहिचान, स्वस्थ जीवनशैली तथा उचित उपचारमार्फत मधुमेहलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

आयुर्वेदमा मधुमेहलाई “प्रमेह” तथा यसको गम्भीर अवस्थालाई “मधुमेह” भनेर वर्णन गरिएको पाइन्छ । चरक संहिता, सुश्रुत संहिता तथा अष्टाङ्गहृदयमा यसको विस्तृत चर्चा गरिएको छ । आधुनिक चिकित्सा र परम्परागत स्वास्थ्य अवधारणालाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणसहित बुझ्नु आजको आवश्यकता हो ।

१. आयुर्वेदमा मधुमेहको अवधारणा

आयुर्वेदमा “प्रमेह” शब्द “प्रभूत” (अधिक) र “मेह” (मूत्र प्रवाह) बाट बनेको हो । अर्थात् बारम्बार वा अत्यधिक मूत्र त्याग हुने अवस्था प्रमेह हो । आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा प्रमेहका २० प्रकार वर्णन गरिएको पाइन्छ ।

प्रमेहका प्रकार

वातज प्रमेहअन्तर्गत “मधुमेह” उल्लेख गरिएको पाइन्छ । प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा मधुमेहको वर्णन “मधुर मूत्र” का रूपमा गरिएको छ ।

आयुर्वेदमा दोष, धातु तथा स्रोतसको असन्तुलनलाई रोगको कारण मानिन्छ भने आधुनिक विज्ञानले इन्सुलिनको कमी, इन्सुलिन प्रतिरोध, आनुवंशिकता, मोटोपन तथा अस्वस्थ जीवनशैलीलाई मुख्य कारणका रूपमा स्वीकार गर्दछ ।

२. आधुनिक चिकित्सामा मधुमेहको वर्गीकरण

आधुनिक चिकित्साशास्त्रले मधुमेहलाई मुख्यतया निम्न प्रकारमा वर्गीकरण गरेको छ:

(क) Type1 मधुमेह

टाइप १ मधुमेह एक Autoimmune रोग हो । यसमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले अग्न्याशयका insulin उत्पादन गर्ने कोषहरू नष्ट गर्दछ । यस कारण शरीरमा पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन हुँदैन । यो प्रायः बालबालिका तथा किशोर अवस्थामा देखिन्छ ।

(ख) Type 2 मधुमेह

यो सबैभन्दा सामान्य प्रकारको मधुमेह हो । शरीरमा इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा काम नगर्ने (Insulin Resistance) वा पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन नहुने कारणले यो समस्या हुन्छ । मोटोपन, निष्क्रिय जीवनशैली तथा आनुवंशिक कारण यसका प्रमुख जोखिम कारक हुन् ।

(ग) गर्भावस्थाजन्य मधुमेह (Gestational Diabetes)

गर्भावस्थाको समयमा पहिलो पटक देखिने मधुमेहलाई Gestational Diabetes भनिन्छ । गर्भावस्थापछि धेरै अवस्थामा सामान्य हुन सक्छ, तर भविष्यमा टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढ्न सक्छ ।

३. मधुमेहका कारण तथा जोखिम कारक

मधुमेह बहुकारणीय रोग हो ।

(क) अस्वस्थ आहार

• अत्यधिक चिनी तथा मीठा पेय पदार्थ सेवन
• प्रशोधित खाद्य पदार्थ तथा फास्टफुडको अत्यधिक प्रयोग
• अत्यधिक बोसोयुक्त भोजन
• अत्यधिक क्यालोरी सेवन
• फाइबर कम भएको भोजन

(ख) निष्क्रिय जीवनशैली

• व्यायामको कमी
• लामो समय बसिरहने बानी
• शारीरिक श्रमको अभाव

(ग) मोटोपन

विशेष गरी पेट वरिपरिको बोसो बढ्नु टाइप २ मधुमेहको प्रमुख जोखिम कारक हो ।

(घ) आनुवंशिकता

परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएमा जोखिम बढ्न सक्छ ।

(ङ) मानसिक तथा सामाजिक कारण

दीर्घकालीन तनाव, अनिद्रा तथा अस्वस्थ जीवनशैलीले मधुमेहको जोखिम बढाउन सक्छ ।

(च) अन्य जोखिम कारक

• उच्च रक्तचाप
• धूम्रपान
• मदिरा सेवन
• उच्च कोलेस्ट्रोल
• गर्भावस्थामा मधुमेह भएको इतिहास

४. मधुमेहका लक्षणहरू

प्रमुख लक्षणहरू

अन्य लक्षणहरू

५. आधुनिक निदान विधि

मधुमेहको सही पहिचानका लागि निम्न परीक्षणहरू गरिन्छ:

यी परीक्षणहरू प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गर्नुपर्छ ।

६. मधुमेहका जटिलताहरू

यदि मधुमेह लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहेमा शरीरका विभिन्न अंगहरूमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।

(क) आँखा

• Diabetic Retinopathy
• दृष्टि कमजोर हुने
• अन्धोपनको जोखिम

(ख) मिर्गौला

• Diabetic Nephropathy
• मिर्गौला फेल हुने सम्भावना

(ग) स्नायु प्रणाली

• हातखुट्टा झमझम हुनु
• पोल्ने वा सुन्निने
• संवेदना कम हुनु

(घ) मुटु तथा रक्तनली

• उच्च रक्तचाप
• हृदयाघात
• पक्षघात (Stroke)

(ङ) Diabetic Foot

• खुट्टामा घाउ हुनु
• संक्रमण बढ्नु
• घाउ ढिलो निको हुनु
• गम्भीर अवस्थामा खुट्टा काट्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ

७. मधुमेह रोकथामका उपायहरू

(क) सन्तुलित आहार

(ख) नियमित शारीरिक गतिविधि

• दैनिक कम्तीमा ३०–४५ मिनेट हिँड्ने
• नियमित व्यायाम गर्ने
• योग तथा हल्का शारीरिक गतिविधि अपनाउने
• तौल नियन्त्रणमा राख्ने

(ग) मानसिक स्वास्थ्य व्यवस्थापन

• तनाव कम गर्ने
• पर्याप्त निद्रा लिने
• ध्यान तथा विश्राम अभ्यास गर्ने

(घ) धूम्रपान तथा मदिरा नियन्त्रण

• धूम्रपान नगर्ने
• मदिरा सेवन कम गर्ने वा त्याग गर्ने

(ङ) नियमित स्वास्थ्य परीक्षण

४० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू, मोटोपन भएका व्यक्तिहरू, परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएका व्यक्तिहरू तथा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरूले नियमित रूपमा मधुमेह परीक्षण गराउनुपर्छ ।

८. मधुमेह व्यवस्थापन

मधुमेह पूर्ण रूपमा निको नहुन सक्छ, तर उचित व्यवस्थापनद्वारा यसलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

(क) आहार व्यवस्थापन

Healthy Plate Concept

(ख) नियमित व्यायाम

नियमित शारीरिक गतिविधिले तौल नियन्त्रण, रक्तचिनी नियन्त्रण तथा मुटुको स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्दछ ।

(ग) औषधि तथा इन्सुलिन

चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि वा इन्सुलिन प्रयोग गर्नुपर्छ । आफूखुसी औषधि बन्द गर्नु हुँदैन ।

(घ) नियमित निगरानी

• नियमित रक्तचिनी परीक्षण
• रक्तचाप परीक्षण
• कोलेस्ट्रोल जाँच
• आँखा तथा मिर्गौला परीक्षण
• खुट्टाको नियमित जाँच

९. योग तथा जीवनशैली

नियमित योग, शारीरिक गतिविधि तथा तनाव व्यवस्थापनले मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न तथा मधुमेह नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । तर यी उपायहरू चिकित्सकीय उपचारको विकल्प होइनन् ।

उपयोगी योगासन

• मण्डुकासन
• भुजंगासन
• पश्चिमोत्तानासन
• पवनमुक्तासन
• अर्धमत्स्येन्द्रासन

उपयोगी प्राणायाम

• अनुलोम-विलोम
• भ्रामरी
• गहिरो श्वासप्रश्वास अभ्यास

१०. आयुर्वेदिक दृष्टिकोण र सावधानी

आयुर्वेदमा जीवनशैली, आहार-विहार तथा शरीरको सन्तुलनमा जोड दिइन्छ । केही जडीबुटीहरू परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिन्छन् । केही अनुसन्धानहरूले सम्भावित लाभ देखाए पनि पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण अझै सीमित छन् ।

कुनै पनि जडीबुटी वा वैकल्पिक उपचार चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु हुँदैन, विशेष गरी मधुमेहको औषधिसँग सँगै प्रयोग गर्दा रगतमा चिनी अत्यधिक घट्न सक्छ ।

परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिने केही जडीबुटी

११. आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदको तुलना

दुवै प्रणालीको सुरक्षित तथा वैज्ञानिक समन्वयले बिरामीको जीवनस्तर सुधार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।

१२. मधुमेही बिरामीका लागि उपयोगी सुझावहरू

निष्कर्ष

मधुमेह विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य समस्या हो । समयमै पहिचान, सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, तौल नियन्त्रण, मानसिक स्वास्थ्य व्यवस्थापन तथा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित उपचारद्वारा मधुमेहलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

आधुनिक चिकित्साले वैज्ञानिक परीक्षण, औषधि तथा जटिलता नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ भने आयुर्वेदले स्वस्थ जीवनशैली तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य सन्तुलनमा जोड दिन्छ ।

मधुमेह व्यवस्थापनका लागि स्वास्थ्यकर्मीको नियमित सल्लाह, औषधिको सही प्रयोग, नियमित परीक्षण तथा स्वस्थ जीवनशैली सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हुन् ।

सन्दर्भ सामग्री

1. World Health Organization (WHO) Diabetes Guidelines
2. International Diabetes Federation (IDF)
3. American Diabetes Association (ADA) Standards of Care
4. Harrison’s Principles of Internal Medicine
5. चरक संहिता — चिकित्सा स्थान
6. सुश्रुत संहिता
7. अष्टाङ्गहृदय
8. मधुमेह सम्बन्धी विभिन्न वैज्ञानिक शोधपत्रहरू

(लखेक प्रदेश आयुर्वेद चिकित्सालय, तनहुँका बरिष्ठ कविराज निरीक्षक हुन् ।)

सेयर गर्नुहोस्

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित खवर