विश्व राजनीतिमा वामपन्थी आन्दोलनका सम्भावना र चुनौती
सुरेशकुमार पाण्डे
विश्व राजनीतिमा पछिल्लो समय देखिएका घटनाक्रमले वामपन्थी तथा समाजवादी विचारधाराको सान्दर्भिकता अझै कायम रहेको देखाउँछन् । आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, महँगी, भ्रष्टाचार र सामाजिक विभेदबाट आजित नागरिकले वैकल्पिक राजनीतिक नेतृत्व र नीतिको खोजी गरिरहेका छन्। यही परिस्थितिले विश्व कम्युनिस्ट तथा समाजवादी आन्दोलनको भविष्यबारे नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ ।
विश्वका विभिन्न देशमा राजनीतिक व्यवस्था र नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढिरहेको छ । जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन नसक्ने, सीमित वर्गको हितमा केन्द्रित हुने र जनअपेक्षाअनुसार काम नगर्ने सरकारप्रति नागरिकको असन्तुष्टि सडकदेखि निर्वाचनसम्म अभिव्यक्त भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा श्रमिक, किसान, युवा, विद्यार्थी र आर्थिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदायका सवाललाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक शक्तिका लागि जनसमर्थन विस्तार गर्ने अवसर देखिन्छ ।
तर जनताको असन्तुष्टि बढ्दैमा वामपन्थी आन्दोलन स्वतः बलियो हुन्छ भन्ने होइन । त्यसका लागि स्पष्ट नीति, जनतासँगको सम्बन्ध, संगठनात्मक एकता र व्यवहारमा देखिने परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। जनताका समस्यालाई भाषणमा मात्र सीमित नराखी समाधानका लागि प्रभावकारी पहल गर्न सक्ने नेतृत्वले मात्रै जनविश्वास जित्न सक्छ ।
असमानता र बेरोजगारीले बढाएको राजनीतिक असन्तुष्टि
पूँजीवादी अर्थव्यवस्थाको प्रभाव विस्तारसँगै उत्पादन, प्रविधि र व्यापारका क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन भएका छन्। तर आर्थिक विकासको लाभ सबै वर्ग र समुदायमा समान रूपमा वितरण हुन सकेको छैन। एकातिर सीमित व्यक्तिको हातमा सम्पत्ति र अवसर केन्द्रित हुँदै गएको छ भने अर्कोतिर ठूलो जनसंख्या रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत आवश्यकताका लागि संघर्ष गरिरहेको छ ।
युवामा बढ्दो बेरोजगारी, श्रमिकको असुरक्षित रोजगारी, किसानले भोग्नुपरेका समस्या र महँगीले राजनीतिक व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि बढाउन सक्छन्। यस्तो असन्तुष्टिलाई बुझेर आर्थिक न्याय, सामाजिक सुरक्षा, श्रमको सम्मान र सार्वजनिक सेवामा समान पहुँचका पक्षमा काम गर्नु वामपन्थी आन्दोलनको प्रमुख जिम्मेवारी हो ।
समाजवादको पक्षमा उभिने राजनीतिक शक्तिले समानताको नारा मात्र दिएर पुग्दैन । शिक्षा र स्वास्थ्यमा सर्वसाधारणको पहुँच विस्तार, श्रमिकको अधिकार संरक्षण, उत्पादनमूलक रोजगारी सिर्जना, किसानलाई उचित मूल्य र सामाजिक सुरक्षाको प्रभावकारी व्यवस्था गर्न सक्नुपर्छ । जनताको दैनिक जीवनमा अनुभूति हुने परिवर्तनले मात्रै राजनीतिक विचारधाराप्रति विश्वास बढाउँछ ।
युवा पुस्ताको असन्तुष्टि र परिवर्तनको चाहना
विश्वका विभिन्न मुलुकमा युवा पुस्ताले भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, अवसरको अभाव र राजनीतिक नेतृत्वको जवाफदेहितामाथि प्रश्न उठाउँदै आएको छ । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सञ्चारको विस्तारले युवालाई आफ्ना विचार सार्वजनिक गर्न, संगठन बनाउन र सरकारका कामको निगरानी गर्न सहज बनाएको छ ।
युवाको असन्तुष्टिलाई कुनै एउटा राजनीतिक विचारधारासँग मात्र जोडेर हेर्न मिल्दैन । उनीहरूको मागमा सुशासन, रोजगारी, समान अवसर, पारदर्शिता र प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा प्रमुख रूपमा देखिन्छन् । यी मागलाई सम्बोधन गर्न नसक्ने राजनीतिक शक्तिले जनविश्वास गुमाउन सक्छन् भने जनताको आवाजलाई आत्मसात् गर्ने शक्तिले आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न सक्छन् ।
वामपन्थी आन्दोलनले युवा पुस्ताको भावना बुझ्न र उनीहरूका सवाललाई आफ्ना कार्यक्रमसँग जोड्न आवश्यक छ । पुराना राजनीतिक अनुभवको सम्मान गर्दै नयाँ पुस्ताका विचार, प्रविधि र कार्यशैलीलाई आत्मसात् गर्न सके आन्दोलनलाई समयानुकूल बनाउन सकिन्छ । युवालाई केवल चुनावी प्रचार वा जुलुसमा सहभागी गराउने होइन, नीति निर्माण र नेतृत्व विकासमा समेत अर्थपूर्ण स्थान दिनुपर्छ ।
आन्दोलनको सफलता जनताको पक्षमा गरिने काममा निर्भर
कम्युनिस्ट तथा समाजवादी आन्दोलनको इतिहास श्रमिक अधिकार, सामाजिक न्याय र समानताका लागि भएका संघर्षसँग जोडिएको छ । विभिन्न देशमा यस आन्दोलनले श्रमसम्बन्धी अधिकार, सामाजिक सुरक्षा र सार्वजनिक सेवाको विस्तारमा योगदान पु¥याएको छ। यद्यपि राजनीतिक अभ्यासका क्रममा कतिपय देशमा देखिएका कमजोरी, नेतृत्वको केन्द्रीकरण र नागरिक स्वतन्त्रतामाथिका प्रतिबन्धले यस विचारधारामाथि प्रश्न पनि उठाएका छन् ।
त्यसैले वर्तमान समयको वामपन्थी आन्दोलनले इतिहासका उपलब्धिबाट प्रेरणा लिँदै कमजोरीबाट पाठ सिक्नुपर्छ। जनताको नाममा राजनीति गर्ने तर जनताकै आवाज नसुन्ने प्रवृत्तिले कुनै पनि आन्दोलनलाई बलियो बनाउन सक्दैन। लोकतान्त्रिक मूल्य, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, विधिको शासन र जवाफदेहितालाई व्यवहारमा लागू गर्नु आवश्यक छ ।
वामपन्थी दलहरूबीचको विभाजन, व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्ताकेन्द्रित प्रतिस्पर्धाले जनताको विश्वास कमजोर बनाउन सक्छ । विचार र कार्यक्रमका आधारमा स्वस्थ बहस हुनु स्वाभाविक भए पनि साझा सामाजिक तथा आर्थिक मुद्दामा सहकार्य गर्न सक्नु राजनीतिक परिपक्वताको संकेत हो । संगठनको शक्ति जनताको सहभागिता र विश्वासबाट निर्माण हुनुपर्छ, केवल नेतृत्वको निर्णयबाट होइन ।
नेपाली वामपन्थी आन्दोलनका लागि पनि अवसर र चुनौती
नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा कम्युनिस्ट तथा वामपन्थी शक्तिहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । श्रमिक, किसान, महिला, दलित, आदिवासी जनजाति तथा पछाडि पारिएका समुदायका अधिकारसम्बन्धी बहसलाई राजनीतिक मूलधारमा स्थापित गर्न विभिन्न वामपन्थी आन्दोलनले योगदान दिएका छन् । तर राजनीतिक उपलब्धिलाई जनताको जीवनमा अनुभूति हुने परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्ने काम अझै चुनौतीपूर्ण छ ।
बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, उत्पादनमा कमी, महँगी, भ्रष्टाचार र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर नेपाली समाजका प्रमुख चिन्ता हुन् । यी समस्याको समाधानका लागि स्पष्ट आर्थिक नीति, उत्पादनमा वृद्धि, स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना, कृषिको आधुनिकीकरण र सार्वजनिक संस्थाको प्रभावकारिता आवश्यक छ ।
नेपालका वामपन्थी दलहरूले आफ्ना विगतका उपलब्धि मात्र गनाएर जनताको विश्वास कायम राख्न सक्दैनन् । सरकारमा रहँदा गरेका कामको समीक्षा गर्न, कमजोरी स्वीकार गर्न र जनताप्रति जवाफदेही बन्न सक्नुपर्छ । राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित नगरी नीति, कार्यक्रम र परिणामका आधारमा अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो ।
विश्व राजनीतिमा देखिएका असन्तुष्टि र परिवर्तनका चाहनाले वामपन्थी आन्दोलनका लागि सम्भावना सिर्जना गरेका छन् । तर त्यो सम्भावना वास्तविक उपलब्धिमा बदल्न विचारको स्पष्टता, संगठनात्मक एकता, लोकतान्त्रिक अभ्यास र जनताको पक्षमा परिणाममुखी काम अनिवार्य छन् ।
अन्ततः कुनै पनि राजनीतिक आन्दोलनको भविष्य नाराले होइन, जनताले त्यसबाट प्राप्त गर्ने उपलब्धिले निर्धारण गर्छ। समानता, सामाजिक न्याय र श्रमिकको सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने वामपन्थी आन्दोलनले मात्रै जनताको विश्वास जित्न सक्छ । यही विश्वासलाई आधार बनाउन सके विश्व कम्युनिस्ट तथा समाजवादी आन्दोलनको भविष्य उज्ज्वल बन्ने सम्भावना रहन्छ ।
