आँधीमूलको पानीदेखि ऐनापहराको झरनासम्म, छिम्केश्वरीको काखमा फस्टाउँदै पर्यटन

तनहुँको आँबुखैरेनी क्षेत्रलाई केवल पृथ्वीराजमार्गको एउटा विश्रामबिन्दुका रूपमा हेर्नु यसको वास्तविक पहिचानलाई सीमित गर्नु हो । यहाँ पहाड छन्, पानीका मूल छन्, धार्मिक आस्था छन्, जनश्रुति छन् र पुस्तौँदेखि प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँचेको स्थानीय जनजीवन छ । छिम्केश्वरीको पहाडी संसारदेखि आँधीमूलको पानीसँग जोडिएको विश्वास र पृथ्वीराजमार्गको छेउमा रहेको ऐनापहराको झरनासम्म आइपुग्दा एउटा यस्तो भूगोल देखिन्छ, जहाँ इतिहास र वर्तमान विकास आमनेसामने भेटिन्छन् ।

आज यी क्षेत्रको स्वरूप विस्तारै बदलिँदैछ । कुनै समय स्थानीय समुदायको दैनिक जीवन, धार्मिक आस्था र प्राकृतिक परिवेशसँग मात्र परिचित रहेका ठाउँहरू अहिले पर्यटनको नक्सामा देखिन थालेका छन्। यस परिवर्तनमा स्थानीय सरकारको नीति, लगानी र नेतृत्वले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

आँधीमूलको इतिहास लिखित दस्तावेजमा मात्र खोजेर पूर्ण रूपमा बुझ्न कठिन हुन्छ। यस क्षेत्रको अतीतबारे स्थानीय जनश्रुति, भाषिक परम्परा, सांस्कृतिक अभ्यास र पानीको मूलसँग जोडिएका स्थानीय विश्वासहरूले पनि महत्वपूर्ण संकेत दिन्छन् । यस्ता मौखिक परम्परालाई ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा ग्रहण गर्दा भने तिनको प्रकृति र सीमालाई ध्यानमा राख्न आवश्यक हुन्छ ।

आँधीदमूल नामको उत्पत्तिबारे स्थानीयस्तरमा विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्। प्रचलित जनश्रुतिअनुसार मगर भाषाको ‘डि’ शब्द पानीसँग सम्बन्धित अर्थमा प्रयोग हुने र आदिमकालदेखि पानीको मूल रहेको स्थान भएकाले ‘आँधीमूल’ नाम रहन गएको हुनसक्ने मान्यता छ। यो व्याख्या केही साहित्यिक तथा स्थानीय स्रोतमा समेत उल्लेख भएको पाइन्छ। यद्यपि, नामको उत्पत्तिबारे थप भाषिक तथा ऐतिहासिक अध्ययनबाट मात्र यसको निश्चित व्युत्पत्ति पुष्टि गर्न सकिन्छ ।

यस दृष्टिले आँधीमूललाई केवल एउटा भौगोलिक नामका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा पानीको स्रोत, बस्ती र स्थानीय जनजीवनबीचको सम्बन्धसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ ।

स्थानीय स्मृतिअनुसार, विगतमा पानीका मूलहरू गाउँको दैनिक जीवनका महत्वपूर्ण आधार थिए । खानेपानी, पशुपालन, खेतीपाती तथा सामाजिक भेटघाटजस्ता गतिविधिसँग यस्ता मूलहरू जोडिएका हुने गर्थे । कतिपय स्थानमा पानीका स्रोतहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वाससँग पनि सम्बन्धित रहेको पाइन्छ । आँधीमूलको सन्दर्भमा पनि यस्तै सम्बन्ध रहेको स्थानीय कथन र स्मृतिहरू भेटिन्छन् ।

यसैले आँधीमूलको इतिहास अध्ययन गर्दा लिखित प्रमाणसँगै स्थानीय जनश्रुति, भाषिक परम्परा र सांस्कृतिक स्मृतिलाई पनि स्रोतका रूपमा लिन सकिन्छ । तर जनश्रुति र ऐतिहासिक तथ्यबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट राख्दै तिनलाई थप अभिलेखीय तथा पुरातात्तित्वक प्रमाणसँग तुलना गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

आज पनि आँधीमूलको सांस्कृतिक पहिचानमा पानीको मूलसँग जोडिएको पुरानो सम्बन्धको स्मृति देख्न सकिन्छ। यही स्मृति, स्थानीय विश्वास र जनजीवनको निरन्तरताले आँधीमूललाई एउटा ठाउँभन्दा बढी–प्रकृति, पानी र मानिसबीचको सम्बन्ध बोकेको सांस्कृतिक स्थलका रूपमा बुझ्न आधार दिन्छ ।

छिम्केश्वरी यस भूगोलको महत्वपूर्ण प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक परिचयका रूपमा चिनिन्छ । तनहुँका पहाडी भू–भागसँग जोडिएको छिम्केश्वरी प्राकृतिक दृश्य र भौगोलिक अवस्थाका कारण आकर्षक देखिन्छ । यससँगै छिम्केश्वरी मन्दिर तथा बुढीदेवी/बुढीमाईसँग सम्बन्धित स्थानीय जनश्रुति, पूजा–परम्परा र विश्वासहरूले यसको धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप उजागर गर्छन् ।

छिम्केश्वरीको विगत र सांस्कृतिक महत्त्वबारे स्थानीय जनश्रुति तथा साहित्यिक अभिलेखनमा विभिन्न कथनहरू पाइन्छन् । छिम्केश्वरीबाट देखिने नदी, हिमाली श्रृंखला र आसपासका बस्तिका दृश्य तथा मन्दिरसँग सम्बन्धित मिथक र किंवदन्तीहरू पनि स्थानीय स्मृतिमा रहेका छन् । यस्ता कथनहरूको ऐतिहासिक सत्यता र उत्पत्तिबारे थप अभिलेखीय तथा अनुसन्धानात्मक अध्ययन आवश्यक हुन सक्छ ।

जनश्रुति र मौखिक परम्परालाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यसँग एउटै तहमा राख्नु उपयुक्त हुँदैन । तर तिनलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन । लिखित प्रमाण सीमित भएका अवस्थामा मौखिक परम्परा, स्थानीय कथन र सांस्कृतिक अभ्यासले कुनै समाजले आफ्नो अतितलाई कसरी सम्झन्छ र पुस्तौँसम्म कसरी हस्तान्तरण गर्छ भन्ने बुझ्न महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्न सक्छन् ।

यस दृष्टिले छिम्केश्वरीको अध्ययन र पर्यटन विकासमा भौतिक पूर्वाधार, पहुँच र पर्यटकीय संरचनासँगै त्यहाँसँग जोडिएका स्थानीय कथा, पूजा–परम्परा, सांस्कृतिक अभ्यास र जनस्मृतिको पनि अभिलेखीकरण आवश्यक देखिन्छ । यसले छिम्केश्वरीलाई केवल दृश्यावलोकनको गन्तव्यका रूपमा होइन, प्रकृति, आस्था र स्थानीय सांस्कृतिक स्मृतिको संगमका रूपमा बुझ्न र संरक्षण गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ ।

यही भूगोलको अर्को महत्वपूर्ण प्राकृतिक स्थल हो–ऐनापहरा । स्थानीय स्मृति र उपलब्ध विवरणअनुसार ऐनापहरा लामो समयदेखि झरना, पहरा, पानी र हरियालीसँग जोडिएको प्राकृतिक स्थलका रूपमा चिनिँदै आएको देखिन्छ । पछिल्लो समय भने यस स्थललाई व्यवस्थित पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास र प्रवद्र्धन गर्ने प्रयासहरू भएका छन् । यस परिवर्तनको विस्तृत समयक्रम र प्रभावबारे थप अभिलेखीय अध्ययनले अझ स्पष्ट चित्र दिन सक्छ ।

पृथ्वीराजमार्गसँगको निकटताले ऐनापहराको पर्यटकीय सम्भावनालाई सहज बनाएको देखिन्छ । राजमार्गबाट छोटो दूरीमा पुग्न सकिने भएकाले यात्राका क्रममा केही समय विश्राम गर्ने, प्राकृतिक दृश्य अवलोकन गर्ने तथा झरना र आसपासको वातावरण अनुभव गर्ने स्थलका रूपमा यसको उपयोग बढ्दै गएको स्थानीय अनुभव र उपलब्ध विवरणहरूले संकेत गर्छन् ।

ऐनापहराको प्राकृतिक पहरा र ढुंगामा निर्माण गरिएका कलात्मक आकृतिहरूले पनि यस स्थलको दृश्यात्मक पहिचान थपेको देखिन्छ । स्थानीय तहबाट गणेश, आमा–बच्चालगायतका आकृति निर्माण गरिएको विवरण सार्वजनिक स्रोतहरूमा उल्लेख भएको पाइन्छ। यस्ता संरचनाको निर्माण, मिति र उद्देश्यबारे आधिकारिक अभिलेखका आधारमा थप विवरण प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।

यसरी हेर्दा ऐनापहराको वर्तमान विकासलाई प्राकृतिक सम्पदाको पर्यटन सम्भावनालाई स्थानीय व्यवस्थापन र प्रवर्द्धनसँग जोड्ने प्रयासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यहाँको मूल आकर्षण भने अझै पनि झरना, पहरा, पानी र हरियालीजस्ता प्राकृतिक विशेषतामै आधारित छ ।

त्यसैले ऐनापहराको पर्यटन विकासमा भौतिक संरचना निर्माणसँगै प्राकृतिक स्वरूपको संरक्षण, सुरक्षित पहुँच, सरसफाइ, पर्यावरणीय संवेदनशीलता र स्थानीय समुदायको सहभागितालाई पनि समान महत्त्व दिन आवश्यक देखिन्छ। यसले प्राकृतिक स्थलको मौलिकता जोगाउँदै त्यसलाई दिगो पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ । यसरी हेर्दा ऐनापहराको कथा ‘प्रकृतिले दिएको सम्पदा’ बाट ‘स्थानीय सरकारले व्यवस्थापन र प्रवद्र्धन गरेको पर्यटन गन्तव्य’ बन्ने संक्रमणको कथा पनि हो ।

स्थानीय तहको दोस्रो निर्वाचनपछि निर्वाचित जनप्रतिनिधिले ऐनापहरालाई पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने प्रयास अघि बढाएको सार्वजनिक विवरणहरूमा उल्लेख छ । गाउँपालिकाले ऐनापहरालाई केवल झरना हेर्ने ठाउँका रूपमा सीमित नराखी गण्डकी प्रदेशकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने सोच सार्वजनिक गरेको छ । त्यसअनुसार पार्क निर्माण, ढुंगामा कलात्मक आकृति, पर्यटकमैत्री संरचना तथा थप आकर्षणका योजना अघि बढाइएको देखिन्छ ।

स्थानीय सरकारको राजनीतिक नेतृत्वले पर्यटनलाई विकासको एजेन्डा बनाएको परिणामका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ । किनभने गाउँपालिकाको नेतृत्वमा राजनीतिक टिम, जनप्रतिनिधि, कर्मचारी, स्थानीय समुदाय र बजेट संयन्त्रबीचको समन्वयबाट मात्र सार्वजनिक पूर्वाधार निर्माण सम्भव हुन्छ । यही कारणले ऐनापहरामा भएको परिवर्तन एउटा स्थानीय राजनीतिक नेतृत्वले विकासको प्राथमिकता कसरी निर्धारण गर्छ भन्ने उदाहरणका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ ।

पर्यटन पूर्वाधार निर्माणको वास्तविक मूल्य त्यतिबेला देखिन्छ, जब त्यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्न थाल्छ । ऐनापहरा उद्यान सञ्चालनमा आएपछि गाउँपालिकाले सात महिनामै रु. ३० लाख आम्दानी गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। सोही अवधिसम्म पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि गाउँपालिकाले करिब रु. दुई करोड लगानी गरिसकेको उल्लेख छ ।

यी तथ्यांक केवल आम्दानीका अंक होइनन् । यसले एउटा सम्भावनाको संकेत गर्छ–यदि प्राकृतिक सम्पदालाई व्यवस्थित, सुरक्षित र आकर्षक ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकियो भने स्थानीय तहले पर्यटनबाट प्रत्यक्ष आम्दानी गर्न सक्छ र त्यससँगै स्थानीय व्यवसाय पनि विस्तार हुन सक्छ ।

यात्रु रोकिएपछि चिया पसल चल्छ। पर्यटक बढेपछि होटल र होमस्टे चल्छन् । स्थानीय उत्पादनको माग बढ्छ । यातायात व्यवसायले काम पाउँछ । युवाका लागि रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छन् ।

त्यसैले ऐनापहराको विकासलाई एउटा पार्क निर्माणको योजनाभन्दा ठूलो आर्थिक सम्भावनाको सुरुवातका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

पृथ्वीराजमार्गसँग जोडिनु यस क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो पर्यटन शक्ति हो । नेपालका धेरै सुन्दर ग्रामीण गन्तव्यमा पर्यटक पुग्न नसक्नुको मुख्य कारण पहुँच हो। तर आँबुखैरेनीको अवस्थामा समस्या उल्टो छ– पर्यटक जाने प्रमुख राजमार्ग नै गन्तव्यको छेउमा छ । यसलाई पर्यटन रणनीतिमा बदल्न सक्ने हो भने पृथ्वीराजमार्ग केवल यातायातको बाटो रहने छैन यो पर्यटनको प्रवेशद्वार बन्न सक्छ ।

ऐनापहरालाई प्रवेशद्वारका रूपमा विकास गर्दै त्यहाँबाट आँधीमूल, छिम्केश्वरी र आसपासका अन्य प्राकृतिक तथा धार्मिक गन्तव्यसम्म पर्यटकलाई जोड्ने ‘पर्यटन सर्किट’ बनाउन सकिन्छ । राजमार्गमा यात्रा गर्ने मानिसलाई केही मिनेट रोक्ने ठाउँबाट सुरु भएको पर्यटन अन्ततः दुई दिन बस्ने पर्यटनमा बदलिन सक्छ ।

स्थानीय सरकारको अहिलेको प्रयासले संरचना निर्माणको आधार तयार गरेको छ । तर अबको चुनौती अझ ठूलो छ, यी संरचनालाई दिगो पर्यटन उत्पादनमा कसरी बदल्ने ? आँदिमूलको इतिहास र स्थानीय जनजीवन अभिलेख गर्नुपर्छ। छिम्केश्वरीका जनश्रुति, धार्मिक परम्परा र प्राकृतिक पदमार्गलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ। ऐनापहराको प्राकृतिक स्वरूप जोगाउँदै पर्यटक व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

त्यसैगरी स्थानीय युवालाई पर्यटनसँग जोड्ने, होमस्टे विस्तार गर्ने, स्थानीय खानालाई ब्रान्डिङ गर्ने, स्थानीय उत्पादनको बिक्री केन्द्र स्थापना गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट तीनवटै गन्तव्यको संयुक्त प्रचार गर्न आवश्यक छ ।

अब आँबुखैरेनीले एउटा नयाँ अवधारणा अघि सार्न सक्छः– ऐनापहरा–आँधीमूल–छिम्केश्वरी पर्यटन सर्किट

ऐनापहरा राजमार्गबाट आउने पर्यटकको प्रवेशबिन्दु बन्न सक्छ। त्यहाँबाट आँधीमूलको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुभव लिन सकिन्छ। त्यसपछि छिम्केश्वरीको पहाडी प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक आस्थासम्म पुग्न सकिन्छ । यसरी तीनवटा गन्तव्यलाई एउटै कथामा जोड्दा पर्यटकले एउटा झरना मात्र होइन, एउटा भूगोलको इतिहास, संस्कृति, प्रकृति र जनजीवन अनुभव गर्ने अवसर पाउँछ ।

आँधीमूलको मूलमा इतिहास छ । छिम्केश्वरीको पहाडमा प्रकृति र आस्था छ । ऐनापहराको झरनामा नयाँ पर्यटनको सम्भावना छ । यी तीनवटैलाई जोड्ने शक्ति भनेको स्थानीय समुदाय, स्थानीय सरकार र पृथ्वीराजमार्गको पहुँच हो । आँबुखैरेनी गाउँपालिकाले पर्यटनलाई विकासको प्राथमिकतामा राख्दै ऐनापहरा लगायतका क्षेत्रको पूर्वाधारमा गरेको लगानीले एउटा सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्ने आधार तयार गरेको देखिन्छ । अबको सफलता भनेको त्यसलाई अझ व्यवस्थित, दिगो र स्थानीय जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको पर्यटन मोडलमा बदल्नु हो ।

किनकि पर्यटनस्थल केवल पार्क, बाटो वा भवनले बन्दैन । त्यहाँको इतिहास, मानिस, संस्कृति, प्रकृति र त्यसलाई हेर्ने राज्यको दृष्टिकोणले गन्तव्य निर्माण गर्छ ।

छिम्केश्वरीको शिखरदेखि आँधीमूलको पानी र ऐनापहराको झरनासम्म आइपुग्दा आँबुखैरेनीमा एउटा परिवर्तनको कथा देखिन्छ æप्रकृतिले दिएको सम्भावनालाई स्थानीय नेतृत्वले विकासको योजनासँग जोड्दै लगेको कथा । र यही कथा अब पृथ्वीराजमार्गबाट गुड्ने यात्रुलाई केही क्षण रोक्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई यो भूगोलसँग जोडेर लामो समय बस्ने पर्यटक बनाउने दिशातर्फ अघि बढ्न सक्छ ।