सम्पादकीय : व्यास जयन्ती र व्यासभूमि
श्रावण पूर्णिमा हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि विशेष महत्वको दिन हो । यही दिनलाई गुरु पूर्णिमा, महर्षि वेदव्यास अवतरण दिवस र ज्ञान परम्पराको उत्सवका रूपमा आज मनाइदै छ । गुरु–शिष्य परम्पराको सम्मान गर्ने यो पर्वले मानव सभ्यतालाई ज्ञान, दर्शन र संस्कृतिको अमूल्य सम्पदा प्रदान गर्ने महर्षि वेदव्यासलाई स्मरण गर्ने अवसर पनि दिन्छ । विडम्बना के छ भने संसारभर सम्मान गरिने महर्षि वेदव्यासको जन्मभूमि मानिने तनहुँको दमौली भने अझै पनि अपेक्षित रूपमा चिनिन सकेको छैन । महाभारत, चार वेद र अठार पुराणका रचयिताको भूमिलाई आज पनि ‘बत्तीमुनिको अँध्यारो’ भन्नुपर्ने अवस्था आफैंमा दुःखद् हो । वेदव्यास कुनै एक धार्मिक व्यक्तित्व मात्र होइनन्, उनी ज्ञान, दर्शन, साहित्य र सभ्यताको प्रतीक हुन् । हिन्दु धर्मग्रन्थहरूको व्यवस्थित सम्पादन र वर्गीकरण गरेर मानव समाजलाई ज्ञानको अमूल्य सम्पदा प्रदान गर्ने महान् ऋषिका रूपमा उनको योगदान अनुपम छ । त्यसैले गुरु पूर्णिमालाई ‘व्यास पूर्णिमा’ पनि भनिन्छ । विश्वभरका हिन्दुहरू वेदव्यासप्रति श्रद्धा प्रकट गरिरहेका बेला उनको जन्मभूमि भनेर दाबी गरिएको दमौलीको अवस्था भने अझै पनि सामान्य धार्मिक स्थलभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन ।
दमौलीको व्यासगुफा, पराशर गुफा, मादी र सेती नदीको संगम, शिवपञ्चायन मन्दिर, छाब्दी क्षेत्र, मच्छेकुण्ड, मानुङकोटलगायतका धार्मिक, ऐतिहासिक र प्राकृतिक सम्पदाले यो क्षेत्रलाई नेपालकै उत्कृष्ट धार्मिक–सांस्कृतिक पर्यटन गन्तव्य बनाउन सक्ने आधार दिएका छन् । पृथ्वीराजमार्गमै पर्ने भएकाले यहाँ पुग्न पनि सहज छ । काठमाडौँ–पोखरा आवतजावत गर्ने लाखौं यात्रु वर्षेनी यही मार्ग हुँदै गुज्रिन्छन् । तर तीमध्ये अधिकांशलाई यहाँ केही समय रोकिने, घुम्ने वा धार्मिक दर्शन गर्ने वातावरण बनाउन सकिएको छैन। यो अवसरको उपयोग हुन नसक्नु हाम्रो योजनाको कमजोरी हो । व्यासगुफामा बसेर वेदव्यासले महाभारत, चार वेद र अठार पुराणको रचना गरेको धार्मिक विश्वास छ । नजिकै पराशर गुफा छ, जहाँ उनका पिता महर्षि पराशरले तपस्या गरेको मानिन्छ । छाब्दी क्षेत्रमा सत्यवतीको जन्मसँग जोडिएको मच्छेकुण्डको धार्मिक महत्व पनि कम छैन । यी सबै स्थलहरू एउटै धार्मिक परम्परामा जोडिएका छन् । यस्ता दुर्लभ सम्पदालाई एउटै धार्मिक पर्यटन परिपथका रूपमा विकास गर्न सकिए नेपाल मात्र होइन, विश्वभरका हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना प्रबल छ ।
तर सम्भावनाले मात्र विकास हुँदैन । आवश्यक पूर्वाधार, योजनाबद्ध प्रचारप्रसार, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ब्रान्डिङ आवश्यक हुन्छ । विगतमा व्यासभूमिलाई विश्वसामु चिनाउने उद्देश्यले १०८ फिट अग्लो वेदव्यासको प्रतिमा निर्माण गर्ने योजना अघि सारियो । स्तम्भ निर्माणको काम सुरु भए पनि त्यसपछिको प्रक्रिया सुस्त बनेको छ । यस्ता महत्वाकांक्षी योजना घोषणामा सीमित हुने हो भने त्यसले जनतामा निराशा मात्र बढाउँछ । राष्ट्रिय गौरवका यस्ता धार्मिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवद्र्धनमा स्थानीय सरकार मात्र होइन, संघीय सरकारको पनि उत्तिकै दायित्व हुन्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा मानुङकोटले सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यापक चर्चा पायो । सूर्योदय, कुहिरोको समुद्र र हिमश्रृंखलाको दृश्यले हजारौं पर्यटकलाई आकर्षित ग¥यो । यसले एउटा तथ्य स्पष्ट गरेको छ– उचित प्रचार र न्यूनतम पूर्वाधार भए पर्यटक आफैं पुग्छन् । यही अनुभवलाई व्यास–पराशर क्षेत्रसँग जोड्न सकिन्छ । धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदालाई एकीकृत गरेर पर्यटन प्याकेज तयार गर्न सकियो भने दमौली धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको प्रमुख केन्द्र बन्न धेरै समय लाग्दैन ।
यसका लागि सडक, पदमार्ग, सूचना केन्द्र, पार्किङ, सरसफाइ, विश्रामस्थल, डिजिटल सूचना प्रणाली, अनुसन्धान केन्द्र र धार्मिक कार्यक्रमहरूको नियमित आयोजना आवश्यक छ । गुरु पूर्णिमा, व्यास जयन्ती र अन्य धार्मिक अवसरलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्तालाई व्याससँग सम्बन्धित अध्ययनमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । स्थानीय समुदायलाई पनि पर्यटनबाट प्रत्यक्ष लाभ हुने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ । जब स्थानीय नागरिकको स्वामित्व बढ्छ, सम्पदाको संरक्षण पनि दिगो बन्छ । धार्मिक पर्यटन केवल आस्थाको विषय होइन, यो आर्थिक विकासको पनि आधार हो । भारतका वाराणसी, अयोध्या, उज्जैन वा नेपालकै मुक्तिनाथ, देवघाटधाम, जनकपुर र पशुपतिनाथले धार्मिक पर्यटनमार्फत स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाएका उदाहरण हाम्रा सामु छन्। व्यासभूमिसँग पनि त्यस्तै सम्भावना छ । आवश्यक कुरा इच्छाशक्ति, दीर्घकालीन योजना र सबै तहको सहकार्य मात्र हो ।
महर्षि वेदव्यास सम्पूर्ण मानव सभ्यताका साझा सम्पदा हुन् । उनका नाममा विश्वभर श्रद्धा अर्पण भइरहेका बेला उनको जन्मभूमि भनेर चिनिने दमौली अझै ओझेलमा रहनु हाम्रो कमजोरी हो । गुरु पूर्णिमा र व्यास जयन्तीलाई केवल औपचारिक कार्यक्रमको सीमामा नराखी व्यासभूमिको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गर्ने अभियानका रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ । स्थानीय सरकार, प्रदेश, संघ, धार्मिक संस्था, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजले साझा संकल्पका साथ अघि बढ्ने हो भने आज ‘बत्तीमुनिको अँध्यारो’ बनेको व्यासभूमि भोलि विश्व धार्मिक पर्यटनको उज्यालो गन्तव्य बन्न सक्छ । यही गुरु पूर्णिमाको सन्देश र वेदव्यासप्रति सच्चा सम्मान पनि हुनेछ ।
