सम्पादकीय : स्तनपान – स्वस्थ पुस्ताको पहिलो आधार
हरेक वर्ष अगस्ट १ देखि ७ सम्म विश्वभर विश्व स्तनपान सप्ताह मनाउने गरिएको छ । यो केवल एक औपचारिक स्वास्थ्य अभियान होइन, भावी पुस्ताको स्वास्थ्य, बौद्धिक विकास र समृद्ध समाज निर्माणसँग जोडिएको विश्वव्यापी प्रतिबद्धता हो । यस वर्षको नारा æजीवनको दिगो सुरुआतका लागि स्तनपानः प्रभावकारी अभ्यासलाई थप सुदृढ बनाऔँÆले पनि यही सन्देश दिन्छ कि स्वस्थ समाजको आधार जन्मेको पहिलो क्षणदेखि सुरु हुन्छ । आमाको दूध नवजात शिशुको पहिलो र सबैभन्दा सुरक्षित आहार हो। यसमा शिशुलाई आवश्यक सम्पूर्ण पोषक तत्व, रोगसँग लड्ने प्रतिरक्षा शक्ति तथा स्वस्थ शारीरिक र मानसिक विकासका लागि आवश्यक जैविक तत्त्व प्राकृतिक रूपमा समावेश हुन्छन् । जन्मिएको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान गराउने र पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउने अभ्यासले हजारौँ बालबालिकाको जीवन बचाउन सक्छ। त्यसपछि दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म थप आहारसँगै स्तनपानलाई निरन्तरता दिनु वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित लाभदायी अभ्यास हो ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र युनिसेफका तथ्याङ्कले विश्वमा स्तनपानको अवस्था केही सुधारिएको देखाए पनि अझै धेरै आमाले आवश्यक परामर्श, सहयोग र अनुकूल वातावरण पाउन सकेका छैनन् । नेपालमा पनि स्वास्थ्य संस्थामा सुरक्षित सुत्केरी गराउने दर बढे पनि प्रभावकारी स्तनपानका अभ्यास सबै समुदायमा समान रूपमा स्थापित हुन सकेका छैनन्। विशेषगरी शहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली, रोजगारीको दबाब, सानो परिवारको संरचना तथा बजारमा पाइने विभिन्न व्यावसायिक दूधको आक्रामक प्रचारले स्तनपानको संस्कृतिमा चुनौती थपेको छ । आधुनिक महिलाको जीवन पहिलेभन्दा धेरै परिवर्तन भएको छ । आज महिलाहरू शिक्षा, प्रशासन, व्यापार, उद्योग, सञ्चार, स्वास्थ्य, राजनीति लगायत हरेक क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिकामा छन् । आर्थिक आत्मनिर्भरता र पेशागत सफलताले महिलाको क्षमता विस्तार गरेको छ, जुन समाजका लागि सकारात्मक परिवर्तन हो । तर यही परिवर्तनसँगै मातृत्व र पेशाबीच सन्तुलन कायम गर्ने चुनौती पनि बढेको छ । प्रसूति बिदा छोटो हुनु, कार्यस्थलमा स्तनपान वा दूध संकलन गर्ने उपयुक्त व्यवस्था नहुनु, समयको अभाव तथा परिवारको पर्याप्त सहयोग नपुग्नुका कारण कतिपय आमाले चाहेर पनि पूर्ण स्तनपान गराउन सकिरहेका छैनन् ।
यही कारण स्तनपानलाई केवल आमाको जिम्मेवारीका रूपमा हेर्ने पुरानो सोच अब परिवर्तन हुनुपर्छ । यो परिवार, स्वास्थ्य संस्था, रोजगारदाता, सरकार र समाज सबैको साझा दायित्व हो । घरमा श्रीमान्, हजुरआमा, हजुरबुबा तथा अन्य परिवारका सदस्यले सुत्केरी आमालाई शारीरिक र मानसिक सहयोग गर्नुपर्छ । कार्यस्थलले स्तनपानमैत्री वातावरण, पर्याप्त प्रसूति बिदा र आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाले गर्भावस्थादेखि नै स्तनपानसम्बन्धी प्रभावकारी परामर्श दिनुपर्छ भने सरकारले यससम्बन्धी नीति र कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ । अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सामाजिक भ्रमको अन्त्य हो । अझै पनि कतिपय ठाउँमा जन्मिएलगत्तै मह, घिउ वा अन्य खानेकुरा चखाउने चलन देखिन्छ । कतिपयले आमाको दूध पर्याप्त हुँदैन भन्ने गलत धारणा राख्छन् । सामाजिक सञ्जाल र विज्ञापनले कृत्रिम दूधलाई आधुनिक विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिले पनि भ्रम सिर्जना गरिरहेको छ । यस्ता गलत अभ्यास र भ्रमलाई वैज्ञानिक जानकारी, स्वास्थ्य शिक्षा र समुदायस्तरको सचेतनाबाट मात्र हटाउन सकिन्छ । स्तनपानको लाभ केवल स्वास्थ्यमा सीमित छैन । यसले परिवारको आर्थिक भार घटाउँछ, कृत्रिम दूधमा हुने खर्च बचाउँछ, संक्रमणजन्य रोग कम गर्छ र भविष्यमा स्वास्थ्य उपचारमा लाग्ने खर्च पनि घटाउँछ । स्वस्थ बालबालिकाले राम्रो सिकाइ क्षमता हासिल गर्छन्, उत्पादनशील नागरिक बन्छन् र अन्ततः राष्ट्रको मानव पूँजी सुदृढ हुन्छ। त्यसैले स्तनपानलाई व्यक्तिगत व्यवहार मात्र नभई राष्ट्रिय विकासको आधारका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ ।
नेपालमा स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्म मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ । स्वास्थ्य संस्था, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका र समुदायमा सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सके स्तनपानको अवस्था थप सुधार गर्न सकिन्छ । साथै, निजी तथा सरकारी कार्यालयहरूमा स्तनपानमैत्री कार्यस्थल निर्माण गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो । आधुनिक समाजले महिलालाई केवल काम गर्ने अवसर मात्र होइन, सुरक्षित मातृत्व र सफल स्तनपानका लागि अनुकूल वातावरण पनि दिन सक्नुपर्छ । स्वस्थ पुस्ता निर्माण कुनै एक दिनको अभियानबाट सम्भव हुँदैन । यसको सुरुआत आमाको काखबाट हुन्छ, पहिलो आहारबाट हुन्छ र त्यसलाई संरक्षण गर्ने सामाजिक संस्कृतिबाट हुन्छ । विश्व स्तनपान सप्ताहले हामीलाई यही सन्देश स्मरण गराएको छ– हरेक शिशुले जीवनको उत्कृष्ट सुरुआत पाउने अधिकार राख्छ र हरेक आमाले स्तनपान गराउन आवश्यक सम्मान, सहयोग र अवसर पाउनुपर्छ । जब समाजका सबै पक्षले यो जिम्मेवारी साझा रूपमा पूरा गर्छन्, तब मात्र स्वस्थ, सक्षम र समृद्ध नेपालको आधार बलियो बन्न सक्छ।
