सम्पादकीय : धान दिवसको सार्थकता – नाराभन्दा नतिजा आवश्यक
हरेक वर्ष असार १५ गते राष्ट्रिय धान दिवस मनाइन्छ । रोपाइँको उत्साह, खेतमा किसानको रमाइलो, दही–चिउरा खाने परम्परा र कृषि उत्पादन बढाउने प्रतिबद्धताबीच यो दिवसले नेपाली कृषि संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ । यस वर्ष पनि ‘जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ भन्ने मूल नारासहित २३औँ राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव मनाइँदै छ । जलवायु परिवर्तनका चुनौतीबीच धान उत्पादन वृद्धि गर्ने र खाद्य सुरक्षालाई सुदृढ बनाउने सरकारको उद्देश्य स्वागतयोग्य छ। तर प्रत्येक वर्ष दोहोरिने यस्ता नाराले मात्रै धानमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सकिँदैन। यसको लागि नीतिगत स्पष्टता, प्रभावकारी कार्यान्वयन र किसानमैत्री वातावरण अपरिहार्य छ ।
नेपाल कृषि प्रधान देश हो । अझै पनि ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ । धान नेपालीको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो । कृषि क्षेत्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा यसको उल्लेखनीय योगदान छ । पछिल्ला वर्षहरूमा उत्पादन र उत्पादकत्व केही बढेको देखिए पनि देशको आवश्यकता पूरा गर्न अझै सकिएको छैन । वार्षिक करिब १० लाख मेट्रिक टन धान अपुग भइरहेका कारण नेपालले वर्षेनी अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको चामल आयात गर्नुपरेको अवस्था छ । एक समय चामल निर्यात गर्ने मुलुक आज आफ्नै आवश्यकता पूरा गर्न आयातमा निर्भर हुनु विडम्बनापूर्ण यथार्थ हो ।
धान उत्पादनमा कमी आउनुका पछाडि धेरै कारण छन् । खेतीयोग्य जमिन दिनप्रतिदिन बाँझिँदै गएको छ । वैदेशिक रोजगारीका कारण गाउँमा कृषि गर्ने जनशक्ति घट्दै गएको छ । समयमा मल र उन्नत बीउ उपलब्ध नहुनु, सिँचाइको अभाव, कृषि औजारको सीमित प्रयोग, बजारको अनिश्चितता तथा उत्पादनको उचित मूल्य नपाउनु किसानका स्थायी समस्या बनेका छन् । जलवायु परिवर्तनका कारण सुक्खा, बाढी र डुबानजस्ता प्राकृतिक विपद्ले खेतीलाई थप जोखिमपूर्ण बनाएको छ । यस्ता चुनौतीका बीच किसानले उत्पादन बढाउने अपेक्षा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, उनीहरूलाई आवश्यक साधन, स्रोत र सुरक्षा पनि उपलब्ध गराउनुपर्छ । भूमि व्यवस्थापनको समस्या पनि उत्तिकै गम्भीर छ । कृषि योग्य जमिनमा तीव्र रूपमा प्लटिङ भइरहेको छ भने खेतीयोग्य जमिन बाँझो राख्ने प्रवृत्ति बढेको छ । भूमिहीन किसानसँग खेती गर्ने जमिन छैन भने खेती नगर्ने व्यक्तिसँग प्रशस्त जमिन छ । यस्तो अवस्थाले खाद्य सुरक्षामाथि दीर्घकालीन चुनौती सिर्जना गरेको छ । कृषियोग्य जमिनको संरक्षण र उत्पादनमुखी उपयोगका लागि प्रभावकारी नीति लागू गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
सरकारले प्रत्येक वर्ष कृषि आधुनिकीकरण, आत्मनिर्भरता र किसानको आय वृद्धि गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्याउने गरेको छ । तर ती घोषणा व्यवहारमा अपेक्षित रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन् । वर्षौंदेखि रासायनिक मल कारखाना स्थापना गर्ने चर्चा भए पनि त्यसले मूर्त रूप लिन सकेको छैन । कृषि अनुसन्धानबाट विकसित उन्नत जातका बीउविजन किसानसम्म पर्याप्त रूपमा पुग्न सकेका छैनन् । किसानले उत्पादन बढाए पनि बजार र मूल्यको सुनिश्चितता नहुँदा कृषि पेसाप्रतिको आकर्षण घट्दै गएको छ । कृषि क्षेत्रमा अब परम्परागत सोचले मात्र पुग्दैन ।
जलवायु परिवर्तनलाई ध्यानमा राखेर सुक्खा र डुबान सहन सक्ने धानका जातको विस्तार, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली, यान्त्रिकीकरण, कृषि बीमा, सहुलियतपूर्ण ऋण, उत्पादनको सुनिश्चित बजार तथा मूल्य समर्थनजस्ता कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ । अनुसन्धान, उत्पादन र बजारीकरणबीच बलियो समन्वय हुन सके मात्रै कृषि क्षेत्रले अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ। धान दिवसलाई केवल औपचारिक कार्यक्रम, रोपाइँ उत्सव वा सांस्कृतिक पर्वमा सीमित गर्नु हुँदैन । यसलाई कृषि सुधारको आत्मसमीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन आवश्यक छ । सरकार, स्थानीय तह, कृषि अनुसन्धान संस्था, निजी क्षेत्र र किसानबीच सहकार्य बलियो बनाउँदै उत्पादनमुखी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके मात्रै यस दिवसको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुनेछ ।
नेपालमा कृषि विकासको आधार किसान हुन् । किसानको श्रम, उत्पादन र योगदानको सम्मान नाराले होइन, व्यवहारले हुनुपर्छ । समयमै मल, गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ, प्रविधि, बजार र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न सकियो भने धान उत्पादन वृद्धि असम्भव छैन । युवालाई कृषि उद्यमतर्फ आकर्षित गर्ने, कृषि व्यवसायलाई सम्मानित र लाभदायक बनाउने तथा कृषिलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ । धान दिवसको वास्तविक सार्थकता खेतमा रोपिएको धानको बोटसँगै किसानको आशा पनि हराभरा बनाउनुमा छ। त्यसका लागि उत्सवभन्दा बढी परिणाममा केन्द्रित हुनुपर्छ । नाराभन्दा कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता दिन सकियो भने नेपालले फेरि खाद्यान्नमा आत्मनिर्भरताको यात्रालाई गति दिन सक्छ । अन्यथा, हरेक वर्ष धान दिवस मनाउने, प्रतिबद्धता दोहोर्याउने र चामल आयात बढाउँदै जाने विडम्बना दोहोरिरहनेछ ।
