धर्म र राजनीति छुट्टाछुट्टै विषय हुन्

कसैले कुनै विषयमा आस्था राख्नु अस्वाभाविक होइन । त्यो आस्था धर्मप्रतिको होस् वा राजनीतिक विचारप्रतिको । तर आफ्नो आस्था वा विचार अरूमाथि अनावश्यक रूपमा लाद्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन । मानिसको विचार उसले व्यक्त नगरेसम्म उसको व्यक्तिगत विषय हो। तर विचार सार्वजनिक भएपछि त्यसले सामाजिक स्वरूप ग्रहण गर्छ र त्यसको मूल्याङ्कन पनि समाजले नै गर्छ । सही वा गलत, सकारात्मक वा नकारात्मक भन्ने निर्णय समय र समाजले गर्ने हो ।

धर्म कुन मान्ने, मान्ने कि नमान्ने भन्ने विषय मूलतः व्यक्तिको स्वतन्त्र निर्णय हो । धर्म भन्नासाथ पूजा–पाठलाई मात्र बुझ्नु पनि उचित हुँदैन । पूजा, मन्दिर निर्माण, लक्षबत्ती बाल्ने, विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गर्नेजस्ता अभ्यास विभिन्न समुदायले आफ्नो आस्था र संस्कारका रूपमा विकास गरेका हुन् । समयक्रममा यस्ता अभ्यास परम्पराका रूपमा स्थापित भए । समाज परिवर्तनसँगै तिनको समीक्षा र परिमार्जन पनि हुँदै आएको छ ।

आदिम सामुदायिक जीवनदेखि आधुनिक वैज्ञानिक युगसम्म आइपुग्दा मानव समाजले अनेकौँ अनुभव हासिल गरेको छ । केही परम्परा उपयोगी साबित भए, केही परिमार्जित भए र केही विस्थापित पनि भए । त्यसैले कुनै पनि परम्परा पुरानो हुँदैमा स्वतः सही हुन्छ भन्ने मान्यता राख्नु आवश्यक छैन । समय, ज्ञान, विज्ञान र मानवीय विवेकका आधारमा त्यसको समीक्षा हुनुपर्छ ।

संसारका मानिस एउटै मानव जातिका सदस्य हुन्। तर जात, भाषा, क्षेत्र, संस्कृति र धर्मका आधारमा उनीहरू विभिन्न समुदायमा विभाजित छन् । हिन्दू, मुस्लिम, इसाई, बौद्धलगायत जुनसुकै धर्ममा आस्था राखे पनि सबै धर्मका मूल शिक्षाले मानव कल्याण र नैतिकतालाई महत्व दिएका छन् । त्यसैले धर्मको सबैभन्दा व्यापक अर्थ मानव धर्म नै हो– मानिसको हित गर्नु, दुःखमा साथ दिनु, अन्याय नगर्नु र अरूको अस्तित्वको सम्मान गर्नु ।

धर्म र पापलाई पनि यही मानवीय दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक छ । सहयोगी भावना राख्ने, अरूको दुःख बुझ्ने र मानव हितमा काम गर्ने व्यक्ति धार्मिक आचरणमा रहेको मान्न सकिन्छ। तर अरूलाई लुट्ने, शोषण गर्ने, हिंसा गर्ने र अन्यायमा आधारित जीवन बिताउने व्यक्तिले बाहिरबाट जति धार्मिक कर्म गरे पनि त्यसले उसको आचरणलाई धर्मात्मा बनाउन सक्दैन ।

हाम्रो समाजमा भने धर्मको परिभाषा कतिपय अवस्थामा उल्टो ढङ्गले स्थापित भएको पाइन्छ । मन्दिर धाउने, तीर्थ जाने, दान गर्ने वा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने व्यक्तिलाई मात्र धार्मिक ठान्ने प्रवृत्ति छ । श्रम गरेर जीविका चलाउने, महँगा धार्मिक कर्म गर्न नसक्ने मानिसलाई त्यही आधारमा नास्तिक वा पापी ठान्नु कति न्यायोचित होला? मानिसले बनाएका मन्दिर, मूर्ति र धार्मिक ग्रन्थभन्दा ठूलो कुरा मानिसको आचरण र मानवतामाथिको व्यवहार हो ।

त्यसैले धर्मलाई राजनीतिसँग जोडेर हेर्नु अर्को गम्भीर विषय हो । कुनै देशमा विभिन्न जाति, भाषा र धर्मका मानिस बस्छन् भने राज्य सबैको साझा संस्था हुनुपर्छ। नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देशमा राज्यले सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ । धर्मनिरपेक्षताको मूल भावना पनि यही समानता र धार्मिक स्वतन्त्रतासँग जोडिएको छ ।

छिमेकी भारतको अनुभवले पनि धर्म र राजनीतिको मिश्रण कति जटिल हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। धर्मलाई राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्दा समाजमा विभाजनको खतरा बढ्छ । कुनै राजनीतिक दलले धार्मिक भावनालाई आ,्निो सत्ता र चुनावी रणनीतिको साधन बनाउनु र राज्य सञ्चालनलाई त्यसैअनुसार निर्देशित गर्नु अन्ततः सामाजिक सद्भावका लागि चुनौती बन्न सक्छ ।

धर्म आफ्नो ठाउँमा हुनुपर्छ, राजनीति आफ्नो ठाउँमा । कसैले धर्मलाई राजनीतिभित्र घुसाएर सत्ता प्राप्तिको साधन बनाउन खोज्यो भने त्यसले दीर्घकालमा सामाजिक द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ । धर्मका नाममा हुने संघर्षले कुनै एउटा समुदायलाई मात्र क्षति पु¥याउँदैन, त्यसले सिङ्गो राष्ट्रको सामाजिक संरचना र राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछ । इतिहासमा धर्मका नाममा भएका हिंसात्मक द्वन्द्वले पुस्तौँसम्म समाजलाई विभाजित गरेको उदाहरण प्रशस्तै छन् ।

राजनीति र धर्म दुवै समाजका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्, तर तिनको उद्देश्य र कार्यक्षेत्र फरक छ । धर्म व्यक्तिको आस्था, नैतिकता र आत्मिक शान्तिसँग जोडिएको विषय हो भने राजनीति राज्यको नीति, कानुन, शासन प्रणाली र सार्वजनिक स्रोतको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले राजनीतिमा धर्म होइन, धर्मको नाममा राजनीति गर्ने प्रवृत्तिभन्दा राजनीतिको धर्म– नैतिकता, कर्तव्य र जनउत्तरदायित्व– स्थापित हुनुपर्छ ।

मानव जाति पृथ्वीका असंख्य जीव प्रजातिमध्ये सबैभन्दा चेतनशील प्राणी मानिन्छ । तर यही चेतनशील मानिसले धर्मकै नाममा हिंसा, विभेद र हत्या गरेको इतिहास पनि छ । धार्मिक आस्थाको नाममा पशुपक्षीको बलि दिने प्रचलनदेखि मानिस–मानिसबीच जात, धर्म र सम्प्रदायका आधारमा हुने विभेदसम्म हेर्दा मानव विवेकमाथि प्रश्न उठ्छ। कुनै गलत परम्परा लामो समयदेखि चल्दै आएको छ भन्दैमा त्यसलाई धर्मको नाम दिन सकिँदैन ।

कुसंस्कार र कुरीतिलाई सुधार्नुको सट्टा त्यसैमा राजनीति गर्नु झन् खतरनाक प्रवृत्ति हो । आज कसैले जातका नाममा, कसैले क्षेत्रका नाममा र कसैले धर्मका नाममा राजनीति गरिरहेको देखिन्छ। राजनीतिले समाजलाई विभाजित गर्ने होइन, जोड्ने काम गर्नुपर्छ । राष्ट्रियता, जनताको अधिकार, आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय र नागरिक स्वतन्त्रता राजनीतिको केन्द्रमा हुनुपर्छ । दुर्भाग्यवश, हाम्रो राजनीतिमा विपक्षीलाई राजनीतिक प्रतिस्पर्धीका रूपमा सम्मान गर्ने संस्कार कमजोर हुँदै गएको छ । असहमत विचारलाई तर्कले सामना गर्नुपर्ने ठाउँमा दमन, आरोप र शत्रुताको भाषा प्रयोग हुने गरेको छ । विगतका ठूला राजनीतिक दलमा देखिएको यस्तो प्रवृत्ति नयाँ राजनीतिक शक्तिमा पनि दोहोरिनु चिन्ताको विषय हो ।

जनताको प्रतिनिधिमूलक संस्था संसद् देशको नीति, कानुन र विकासका प्राथमिकता तय गर्ने सर्वोच्च राजनीतिक मञ्च हो । तर संसद्को गरिमा र जनविश्वास कमजोर हुने गरी गतिविधि हुन थाले भने लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रतिकै भरोसा घट्छ । संसद् व्यक्तिगत स्वार्थ, दलगत भागबन्डा वा सीमित समूहको हित साध्ने थलो बन्नु हुँदैन। त्यहाँ देशको रक्षा, विकास, जनअधिकार र समृद्धिका विषयमा गम्भीर बहस हुनुपर्छ ।

राजनीति पेशा बन्न थालेपछि त्यसको चरित्र पनि बदलिन सक्छ । जनसेवाका लागि प्रवेश गरेको राजनीति व्यक्तिगत लाभ, शक्ति सञ्चय र भ्रष्टाचार लुकाउने माध्यम बन्यो भने त्यसले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउँछ। राजनीतिक पद जनताको विश्वास हो, निजी सम्पत्ति होइन । आजको विज्ञान र प्रविधिको युगमा पनि धर्मका नाममा राजनीति गरेर समाजलाई विभाजित गर्ने प्रयास हुनु विडम्बना हो। राजनीतिक नेतृत्वले भावनालाई भड्काउने होइन, नागरिक चेतना बढाउने काम गर्नुपर्छ। देशको अवस्था, विश्व परिवेश र बदलिँदो अर्थतन्त्रलाई बुझेर राष्ट्रिय हितमा आधारित नीति निर्माण गर्नुपर्छ ।

लामो समय निरंकुशताको जाँतोमा पिसिएका नेपाली जनताले लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता, सुशासन र समृद्धिको अपेक्षा गरेका छन् । उनीहरूलाई जात, धर्म वा क्षेत्रका नाममा पुनः विभाजित गर्नु लोकतन्त्रको उद्देश्य होइन । कुनै पनि राजनीतिक व्यक्ति वा दलले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सिङ्गो देश र गणतन्त्रको रक्षा गर्न सक्नुपर्छ ।

अन्ततः धर्म व्यक्तिको आस्था हो भने राजनीति सार्वजनिक जिम्मेवारी । आस्था स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर राज्य सबैको साझा हुनुपर्छ । राजनीतिले धर्मको सहारा लिएर सत्ता खोज्ने होइन, नैतिकता र कर्तव्यलाई आफ्नो धर्म बनाउनुपर्छ । धर्मका नाममा हुने कुसंस्कार सुधार्नु र राजनीतिलाई जनसेवाको माध्यम बनाउनु नै आजको आवश्यकता हो। मानवता, विवेक, समानता र राष्ट्रिय हितभन्दा माथि कुनै धर्म वा राजनीतिक स्वार्थ हुन सक्दैन ।

सेयर गर्नुहोस्

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित खवर