कोरोनाले तनाव त बढाएको छैन ? यसो गरे मनोवल बढाउन सकिन्छ !
गोपाल ढकाल
कोरोनाको दोस्रो लहरले फेरि सबैलाई आक्रान्त बनाउदै लगेको छ । मानिसहरुमा डर, चिन्ता, भय, तनाव बढेर गएको छ । विपतिको बेला सामान्य डर, चिन्ता, छट्पटी, तनाव हुनु स्वभाविक नै हो । यसलाई असामान्य अबस्थामा मानिसले देखाउने स्वभाविक प्रतिक्रिया भनिन्छ । तर लामो समयसम्मको डर, चिन्ता, भय, तनाव हुनु भने राम्रो होइन। यसले शारीरिक तथा मानसिक रुपमा कमजोर बनाउँदै लैजान्छ । तनावले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई कमजोर बनाउछ । कोरोनाको संक्रमणलाइ जित्न रोग-प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबुत हुनुपर्छ । कोरोनाको संक्रमणसँग लड्न शरिरमा रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति आबस्यक पर्छ भने मानसिक वा मनोबैज्ञानिक रुपमा मनोवल -आत्मवल वा आत्मशक्ति) उच्च हुनुपर्छ ।
शरीरिक रुपमा स्वस्थ्य हुन र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन संतुलित खानपिन, ब्यायम, प्रयाप्त आराम र निन्द्रा जस्ता कुरामा आवश्यक पर्छ। जसरी ब्यक्तिको आ-आफ्नै शारीरिक क्षमता हुन्छ, त्यसैगरी प्रत्येक ब्यक्तिको आ-आफ्नै मानसिक क्षमता हुन्छ जसलाई साइकिक इनर्जी वा आत्मबल वा आत्मशक्ति पनि भनिन्छ । कुनै कार्यमा सफलता पाउन, कुनै घटना वा परिस्थितिको सामाना गर्न ब्यक्तिमा भएको मनोवलले महत्वपूर्ण भुमिका खेलिरहेको हुन्छ । आत्मबल उच्च भएको ब्यक्तिमा आत्मबिश्वास पनि उच्च नै हुने गर्दछ । हामीले सुन्दै आएकाछौ कोरोनाको संक्रमणलाई जित्न मनोवल उच्च बनाउनु पर्छ । कोरोनालाई जितेकाहरुको पनि एउटै भनाइ छ ‘मनोबल उच्च भए कोरोना भाईरसलाई जित्न सकिदो रहेछ ।’ कोरोनाको भ्याक्सिन भनेकै मनोवल हो । तर आत्मबल वा मनोबल कसरी उच्च बनाउने – मनोबल बढाउछु भन्दा आफै बढ्ने पनि होइन । के गर्यो भने आत्मबल उच्च हुन्छ – यस्ता छन मनोबल बढाउने ब्यबहारिक उपायहरू ।
१. सुरक्षाका उपाय अपनाउनु पर्छ
– कोरोनाको संक्रमणबाट बच्न सुरक्षाका उपायहरू कडाइकासाथ अवलम्बन गर्नुपर्छ ।
– भिडभाडमा नजाने, मास्कको प्रयोग गर्ने र बारम्बार साबुन पानीले हात धुने ।
– यसो गर्दा संक्रमित हुनबाट जोगाउने नै भयो । साथै मानसिक रुपमा पनि आफु सुरक्षित छु भन्ने कुरामा मन ढुक्क हुन्छ । आत्मबल उच्च हुन्छ ।
२. कोरोनासँग लड्न मानसिक रुपमा तयार हुनुपर्छ ।
– यो प्रकृति विपत्ति भएकोले हाम्रो हातमा छैन ।
– यो समस्या विश्वको नै साझा समस्या हो।
– यसकारण यसलाई स्वीकार गर्नुको बिकल्प छैन । कथम कदाचित संक्रमण भएको खण्डमा पनि यसलाई सामना गर्छु भन्ने मनस्थिति बनाउनु पर्छ । जस्तो पर्छ त्यस्तै र्टछ होइन कि मानसिक रुपमा तयार भएर बस्नुपर्छ ।
– यसले हामीलाई संक्रमणसँग जुझन सहज बनाउछ। कोरोनाको डर, चिन्ता, भय कम भएर जान्छ ।
३. परिस्थिति प्रति सकारात्मक धारणः
– समय सधै एकैनास हुदैन। अहिलेको समय कठिन भए पनि एक दिन अवश्य टरेर जान्छ ।
– भागवत गितामा भने झै- ‘जे हुन्छ राम्रो कै लागि हुन्छ’ त्यसैले आत्मविश्वास र धैर्यता कायम राख्नुपर्छ । मनोवल उच्च राख्दा आत्मविश्वास र धैर्यता दुबै बढेर जान्छ ।
– यस्तो बेला आत्तिनु हुन्न भनेर सोच बनाउनु पर्छ ।
– कोरोनाको संक्रमण भएपनि मरिन्छ नै भन्ने हुदैन। कोरोनाको संक्रमणका कारण हुने मुत्यदर अत्यन्त न्युन छ। रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र आत्मबलले संक्रमणलाई जित्न सकिन्छ भन्ने सोच बनाउनु पर्छ ।
– रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र आत्मबल दुबैलाई आफैले बढाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा ख्याल गर्नुपर्छ ।
४. हौसला तथा प्रेरणा
– विपत्तको समयमा हौसला र प्रेरणा अति आवश्यक हुन्छ। घरपरिवार, आफन्त तथा साथीभाइको हौसला, प्रेरणा र आत्मियताले विपत्तिसँग जुझन उर्जाको काम गर्छ । विपत्तिको समयमा आफुलाई साथ दिने, आफ्नो भावना बुझने तथा हौसला दिने ब्यक्तिहरुसँग आफ्नो मनका भावनाहरु बाँड्ने गर्नुपर्छ ।
– विपत्तको वेला प्रेरणादायी भनाइ सुन्ने, किताब पढने र चलचित्र वा भिडियो हेर्ने गर्नुपर्छ ।
– आफुले आफैलाई आत्मसुझाव दिएर पनि हौसला बढाउन सकिन्छ । जस्तै, म ठिक छु, स्वस्थ छु, ठिक हुँदै गएकोछु जस्ता शब्दहरु बारम्बार उच्चारण गरेर आत्म-सुझाव दिन सकिन्छ ।
– आफ्ना विभिन्न सवल पक्षहरु लेख्ने, मनन वा उजागर गर्नेले पनि आत्मबल बढ्छ ।
५. मनोसामाजिक सहयोग :
– विपत्तिको बेला विभिन्न किसिमका मनोसामाजिक तथा मानसिक रोगको जोखिम बढेर जान्छ । लामो समय सम्मको मनोवैज्ञानिक तनाव, मनोसामाजिक समस्या वा मानसिक रोगले ब्यक्तिको आत्मबल र आत्मबिस्बासलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यस्तो अबस्थामा भौतिक सहयोग मात्र प्रयाप्त हुँदैन। मनोवैज्ञानिक वा मनोसामाजिक सहयोगको पनि जरुरत पर्दछ। यस्तो बेला विज्ञको सहयोग चाहिन्छ। मानसिक रुपमा स्बस्थ ब्यक्तिमा मात्र आत्मबल र आत्मविश्वास राम्रो हुन्छ ।
६. तनावको ब्यबस्थापन
– तनावले शारीरिक तथा मानसिक रुपमा सिथिल वनाउछ । विपत्ति समयमा तनाव बढ्ने नै भयो।
– नियमित रुपमा योग, ध्यान, ब्यायम गर्ने, गहिरो श्वासप्रश्वासको अभ्यासहरु गर्ने, शुद्ध सन्तुलित भोजन गर्ने, प्रयाप्त मात्रामा सुत्ने र आराम गर्ने गर्नुपर्छ ।
– जसले तनाव कम गर्न मद्दत पुर्याउछ, ध्यानले मनलाई शान्त राख्न सहयोग गर्छ।
७. आनन्दायक क्रियाकलाप
– कोरोनाको कहर र निषेधाज्ञाको समयमा आफ्नो रुचिका बिषय र क्रियाकलाहरुमा धेरै भन्दा धेरै समय बिताउनु पर्छ । जस्तो आफुलाई मन पर्ने किताब पढ्ने, चलचित्र हेर्ने, संगित सुन्ने, लेख्ने, आफ्नो आस्था बिस्वास अनुसार धार्मिक कार्यमा भाग लिने, पूजापाठ गर्ने, चार्डपर्व मनाउने, मनोरञ्जन आदि जस्ता बिषयमा सकृय हुनाले एक त समयको सदुपयोग हुने भयो अर्को तर्फ दैनिकीलाई सहज बनाउन सकियो । आफुले दैनिक गर्ने कार्यहरुलाई निरन्तरता दिने गर्नु पर्छ । नत्र खाली दिमाग सैतानको घर हुन जान्छ ।
– आफ्ना रुचिकर कुरामा समय बिताउँदा तनाव कम हुने, आनन्दसँग दिन बित्ने हुँदा सकारात्मक सोचको बिकास हुनुका साथै आत्मबल समेत बढ्छ ।
८. सकारात्मक जीवनशैली :
– कोरोनाको संक्रमण र निषेधाज्ञाले गर्दा अहिले ब्यक्तिको जीवनशैलीमा समेत पहिलाको भन्दा परिवर्तन आएकोछ ।
– तनावको बेला ब्यक्तिले कि त सकारात्मक व्यवहार देखाउँछ कि नकारात्मक व्यवहार देखाउँछ
– सकारात्मक जीवनशैली अपनाएको खण्डमा ब्यक्ति चाडै पूर्ब अबस्थामा र्फकन सक्छ । आत्मबल पहिला जस्तै उच्च हुन्छ। तर नकारात्मक जीवनशैलीले भने समस्या जटिल हुँदै जान्छ । विभिन्न किसिमका मनोसामाजिक तथा मानसिक रोगको समस्या देखापर्न सक्छ ।
– हाम्रो दैनिक जीवनशैली र क्रियाकलापहरु आफू र अरुलाई हानिरहित र सकारात्मक हुनुपर्छ ।
९. सत्यतथ्य सुचना र जानकारी :
– विपत्तिको समयमा अनेक किसिमका अफवाह फैलिन सक्छ। तनावको वेला हाम्रो निर्णय लिने, समस्यालाई बुझने क्षमतामा पनि कमि आउँछ । हामी भावनामा बग्न सक्छौं । यस्तो अबस्थामा हामीले तथ्य परक रुपमा सोच्ने र समस्यालाई बुझने गर्नुपर्छ ।
– बिषय बस्तु र घटनालाई हेर्ने दृष्टिकोण सहि बनाउनुपर्छ ।
– अहिले अबस्थामा आधिकारिक सूचना तथा समाचार मात्र हेर्ने गर्नुपर्छ । समचारहरु बारम्बार हेर्ने र सुन्ने गर्नु पनि हुँदैन । यस्ता समचारहरु दिनमा १-२ पटक भन्दा बढि नहेरेकै राम्रो हो । दुखद समचारहरु हेर्दा र सुन्दा पनि हामीमा बेचैनी, निराशा, छट्पटी बढेर आउँछ । मन दुखी हुन्छ । तनाब बढ्छ। यसले मानसिक आघात हुन पनि सक्छ ।
१०. सीप, तालिम र शिक्षा :
– कुनै पनि बिषयमा आबस्यक सीप, तालिम र शिक्षा पाउँदा आत्मविश्वास तथा आत्मबल अबस्य बढ्छ नै। कोरोनाको संक्रमणको बेला मनोसामाजिक स्वास्थ्यका विषयमा मनोशिक्षा, स्व हेरचाहका बिषयमा जानकारी तथा सरसफाइ लगायत अन्य बिषयको तालिमले आत्मबल बढाउन मद्दत गर्छ ।
फोन मार्फ निशुल्क मनोपरामर्श सेवाको व्यबस्था मार्क नेपालले गरेको छ । जसको लागि ९८१३५२७७३२ मा सर्म्पर्क गर्न सकिन्छ।
